DÖVĠZ KURU DALGALANMALARININ TARIMSAL DIġ TĠCARETE ETKĠSĠ: TÜRKĠYE ÖRNEĞĠ. Doç. Dr. ErĢan SEVER Aksaray Üniviversitesi ĠĠBF Ġktisat Bölümü

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "DÖVĠZ KURU DALGALANMALARININ TARIMSAL DIġ TĠCARETE ETKĠSĠ: TÜRKĠYE ÖRNEĞĠ. Doç. Dr. ErĢan SEVER Aksaray Üniviversitesi ĠĠBF Ġktisat Bölümü"

Transkript

1 DÖVĠZ KURU DALGALANMALARININ TARIMSAL DIġ TĠCARETE ETKĠSĠ: TÜRKĠYE ÖRNEĞĠ THE EFFECT OF EXCHANGE RATE VOLATILITY ON AGRICULTURAL FOREIGN TRADE: THE CASE OF TURKEY Doç. Dr. ErĢa SEVER Aksaray Üiviversitesi ĠĠBF Ġktisat Bölümü Özet Bu çalışmada reel döviz kuru değişkeliğii Türkiye i tarımsal dış ticaret performasıa etkisi araştırılmıştır. Döviz kuru değişkeliğii ölçmede AR-EGARCH (1,1) yötemi kullaılmıştır. Johase eş bütüleşme testi ve hata düzeltme tekiği kullaılarak döviz kuru değişkeliği ile tarımsal dış ticaret arasıdaki ilişkiler 1989: :02 döemi üçer aylık veriler kullaılarak araştırılmıştır. Aaliz soucua göre, reel döviz kuru değişkeliği Türkiye de tarımsal ihracat ve ithalatı egatif etkilemektedir. Fakat reel döviz kuru dalgalamalarıda tarımsal ihracat seviyesi daha fazla etkilemektedir. Aahtar Kelimeler: Değişkelik, Reel Döviz Kuru, Tarımsal İhracat, Tarımsal İthalat, Egarch Abstract This study has examied the impact of reel exchage rate volatility o performace of agricultural foreig trade of Turkey. AR-EGARCH (1,1) method is used to measure real exchage rate volatility. Johase co itegratio test ad vector error correctio techique are used to uderstad the implicatio of real exchage rate fluctuatio for Turkey s agricultural export ad import, usig quarterly data from 1989:01 to 2011:02. Accordig to the empirical result, real exchage rate variability for agricultural exports ad imports affects the egative i Turkey. Besides that, real exchage rate fluctuatios affect more agricultural export level Key Words: Volatility, Real Exchage Rate, Agricultural Export, Agricultural İmport, Egarch 17

2 1. GiriĢ Ampirik çalışmalar 1970 li yılları başıda itibare, sabit döviz kuru sistemii terk edilmesiyle birlikte, döviz kurudaki dalgalamaları daha yüksek oralarda olduğuu göstermektedir. Döviz kuru dalgalamalarıa bağlı olarak ortaya çıka belirsizlikler ülkeleri dış ticaret seviyelerii farklı şekillerde etkilemektedir. Özellikle so 15 yıllık süreçte çeşitli şekillerde meydaa gele ekoomik krizlerle birlikte arta döviz kuru belirsizliklerii uluslararası ticaret hacmi üzerideki etkilerii daha çok ekoomist tarafıda araştırılmasıa ede olmuştur. Geel kaaat döviz kuru dalgalamaları soucuda riskleri yükselmeside dolayı ihracat seviyeleri azalmaktadır. Buu yaıda vadeli piyasaları kısa ve orta vadede riskleri düşürmesi edeiyle döviz kuru dalgalamalarıı ihracatı olumsuz etkilemediği hatta pozitif yölü katkı bile sağladığı yöüde yaklaşımlar bulumaktadır. Öte yada bazı çalışmalarda elde edile souçlara göre, sektörleri uluslararası piyasalara açılmışlık durumuu değişkelik göstermesi, edüstrilerde üretimdeki yoğulaşmaı farklılığı ve alaşma sürelerii çeşitliliğide dolayı döviz kuru dalgalamalarıı her sektördeki etkisi değişkelik gösterebilmektedir. Bua yöelik olarak Türkiye de döviz kuru dalgalamalarıı tarım sektörüde dış ticaret performasıa etkilerii araştırıldığı bu çalışmaı ilk bölümüde kuramsal yaklaşımlar üzeride durulmuştur. Çalışmaı ikici bölümüde ise Türkiye özelide döviz kuru dalgalamalarıı tarımsal ihracata etkisi ampirik düzeyde araştırılmıştır. 2. Kuramsal Değerledirme Döviz kuru belirsizliklerii dış ticaret üzerideki etkileri geleeksel yaklaşım, fırsatlar yaklaşımı ve alteratif yaklaşım olarak üç alt başlıkta icelemektedir Geleeksel YaklaĢım Geleeksel modellerde döviz kuru dalgalamaları uluslararası işlemlerde risk ve belirsizlik artışlarıyla birleşmekte ve ticaret üzeride caydırıcı etki yapmaktadır. piyasa katılımcıları risklere karşı muhalif tavır sergilerlerse, bu ekoomik birimler açısıda döviz kuru oyaklıklarıyla birleşe riskte uzak durmaı maliyetie katlamaya razı olduklarıı göstermektedir. Bu durumda bir firmaı ihraç malı arz eğrisi döviz kuru oyaklığı edeiyle sol tarafa doğru kayacaktır. döviz kuruu değişkelik gösterdiği koşullarda her ihracat malı miktarı ya da ithalat malı miktarıa dek düşe fiyat seviyesi daha yüksek olacaktır. Geel maada ticaret hacmide taşıma maliyetlerideki bir artışı ede olacağı azalmaya bezer bir biçimde gerileme meydaa gelecektir (Qia ve Varagis, 1992: 1). Döviz kuru belirsizlikleri ve dış ticaret arasıdaki ilişkiyi aaliz ede ilk çalışma Clark tarafıda (1973) yapılmıştır. Çalışmada ihracat yapa firmalar üretimlerii tam rekabet koşulları altıda yapmakta ve geelde satışları yurt dışıa yöelik olmaktadır. Modeli e basit versiyouda firmaı üretimii ithalat girdisi kullamada gerçekleştirdiği ve ihraç ettiği malı fiyatıı da yabacı para türüde olduğu varsayılmaktadır. Ayı zamada bular dışsal değişke olarak modele dâhil edilmektedir. Buu yaıda firmaları ödemeleri yabacı para türüde ve risklere karşı korumaı kısıtlı vaziyette buluduğu 18

3 kabul edilmektedir. Döviz kurlarıı geleceği kousudaki belirsizlikler, ulusal para türüde ihracatları e kadar olacağı kousuda da gelecekte belirsizlik meydaa getirmektedir. Firmalar ihracatlarıı bu belirsizliği dikkate alarak yapmaktır. ulusal para türüde kazaç foksiyouu kuadratik olduğu varsayımıda faydalarıı maksimize etmeyi amaçlamaktadırlar (U(Π)=aΠ+bΠ 2 ). Riskte uzaklaşma b katsayısı ile temsil edilmekte ve sıfırda (b<0) daha düşük değer almaktadır. Birici koşul olarak firmaları marjial maliyetlerii marjial gelirlerii geçmesi gerekmektedir. İkicisi firmaları maruz kaldıkları riskleri telafi etme zorululuğu bulumaktadır. Bu durumda arz eğrisi sol tarafa doğru kaymakta, üretim ve ticaret hacmi azalmaktadır. Riskte uzak kalmak isteye işletmeler maruz kaldıkları riskleri düşürmek isteyeceklerdir. Buu soucuda satışları azalması suretiyle hem kazaçlar hem de kazaçları değişkeliğide azalma meydaa gelirke beklee faydada da artış meydaa gelmektedir. Öte yada girdiler ithal ediliyorsa, belirsizlik ortamıda ihracat üretimideki alaşmalar daha kısa süreli olacaktır. Bu şekilde kazaçları varyasları döviz kuru değişkeliğie bağlı olarak orasal değişmesi egellemeye çalışılmaktadır. Burada e ekstrem durum, ulusal para türüde gelir ve maliyeti tam korelasyou olduğuda, daha büyük değişkelikleri kazaçları varyasıa etki etmemesi olarak gösterilebilir (Côté, 1994: 3) Baro (1976) tam rekabet koşulları altıda döviz kuru dalgalamalarıı fiyatlar üzerideki etkilerii fiyatlama yapıla para türü bağlamıda açıklamaya çalışmıştır. İhracatçılar yabacı para türüde fiyatlama yapmışlarsa, bu takdirde fiyat riski ile karşı karşıya kalmaktadırlar. Alaşma süresice fiyatlarda değişim olmadığı içi talep miktarı bilimesie rağme ulusal para türüde gelirler azalabilmekte ve kârlılık belirsizleşmektedir. Ulusal para ile fiyatlama yapılırsa, bu defa da ihracatçılar miktar riski altıda kalmaktadırlar. fiyat değişmeleri dolayısıyla alıcılarda belirsizlik oluşması, talep düzeyide belirsizlik meydaa getirmektedir. Gelirlere ilave olarak üretim maliyetleride de kesilik kaybolmaktadır. Her iki durum içi de riskte kaçımayı arzulaya firmalar maruz kalacakları riskleri düşürmek içi çaba sarf edeceklerdir. Öte yada fiyat etkileri farklı şekilde ortaya çıkabilmektedir. Eğer firmalar yabacı para ile fiyatlama yapmışlarsa risklerdeki bir artış fiyat artışlarıı da beraberide getirecektir (arz eğrisi yukarı kayar). daha yüksek fiyatlarda beklee kârlılıklar azalır (optimal fiyatlarda talep elastiktir) ve beklee faydada düşüş görülür. firmaı alaşması ulusal para türüde ise hedeflee piyasadaki talep foksiyouu özelliğie bağlı olarak tepki gerçekleşecektir. Eğer foksiyo doğrusal ise fiyatlarda gerileme meydaa gelecektir. Fiyat azalışları talepte artış meydaa getirirke, fiyat-maliyet marjlarıı düşürmekte, kâr bekletileri ve varyasları azalmaktadır (Côté, 1994: 4). Bua ilave olarak Hooper ve Kohlhage'i (1978) döviz kuru dalgalamalarıı dış ticaret ilişkisii araştıra çalışmaları bulumaktadır. Vadeli piyasalarda döviz kuru riskie karşı koruma yötemii (hedge) orasal (% olarak) değerleri ve riskte uzak kalmak isteme derecesie göre, özel firmalar içi arz ve talep eğrileri oluşturulmuş ve açıklayıcı değişke olarak da alaşma yapıla paraı türü dâhil edilmiştir. bu çalışmaı e öemli katkısı risklere karşı korumaı mevcut olmadığı koşullarda omial döviz 19

4 kurlarıdaki dalgalamaları risklere etkisii e orada olduğuu aaliz etmesidir. öceki varsayımlarda bazıları yie bu çalışmada da kullaılmıştır. Piyasa fiyatıı kabullee koumudaki ithalatçılar tam rekabet (bilie talep eğrisi) ile karşı karşıya ike ihracatçılar ise moopolistik piyasa koşullarıda ürülerii yurt dışıa satmaktadırlar. Bu durumda döviz kurudaki dalgalamaları artışıda doğa döviz kuru risklerii, arz ve talep eğrilerii aşağı doğru kaydırması fiyat ve miktarları düşürmektedir. söz kousu fiyat ve miktarlardaki bu düşmeler ithalatçıları talep esekliği ve oları riskte uzaklaşma derecesie bağlıdır. ihracatçılar (üretim yapalar) risklere maruz kaldıkça, fiyatlarda artış ve miktarlarda ise azalış bekleebilir (Pickard, 2003: 3). Geleeksel yaklaşım belirsizlikleri edeleri üzerie yoğulaşırke, belirsizlik ortamıda asıl bir davraış sergileeceği kousuda tatmi edici öerilerde buluduğu ifade edilemez. Öte yada döviz kuru risklerii ekoomik birimler içi bazı fırsatları oluşumuu sağladığı yöüde yaklaşımlar da bulumaktadır Risk ve Portföy YaklaĢımı Bu düşüce, geleeksel yaklaşımı temel felsefesie karşı çıkarak, döviz kuru değişkeliklerii dış ticarete her zama olumsuz etki yapmayacağıı, hatta ihracatçıları kazaçlı çıkabileceklerii öe sürmektedir. De Grauwe (1987) geleeksel okulu düşücesi üzerie bir eleştiri getirerek, kârlılık foksiyouu dış bükey olduğu kousuda ika edici görüşler geliştirmiştir. O a göre, ihracat geliride beklee fayda foksiyou koveks ve kokavlığı riskte uzaklaşma durumuu görmeyi sağlamaktadır. Koveks olması, üreticileri yeterli düzeyde risklerde uzaklaştığıı ifade etmektedir. İhracat gelirleride beklee fayda foksiyou koveks ise döviz kuru dalgalamalarıdaki yükselmeler ihracatı teşvik edecektir. Tersi durum da ise olumsuz etkileyecektir. Riskte uzaklaşa ekoomik birimler döviz kuru risklerideki yükselmeler karşısıda gelirlerii aşırı düşmeside edişe duyarlar ve bu durumu telafi etmek üzere daha fazla ihracat yapmak isterler. Öte yada risklerde daha az uzaklaşmış durumdaki birimler, söz kousu döviz kuru riski edeiyle oluşa kayıplarda dolayı daha az edişe duyarlar ve ihracatı artırmak içi yüksek oralı çaba sarf etmezler. Bu durum döviz kuru risklerdeki artışları meydaa getirdiği gelir ve ikame etkisi ile daha açık ifade edilebilir. Döviz kuru riskideki artışlar ekoomik birimleri riskli ihracat aktiviteleride daha risksiz ola uygulamalara geçmelerii sağladığıda ikame etkisi kedisii gösterir ve ihracat azalır. Gelir etkisi ise ihracat gelirleride beklee faydaı azalmasıda doğa kayıpları degelemek amacıyla kayakları ihracat sektörüe doğru kayması soucuda oluşmaktadır. Bu alamda bir ekoomide gelir etkisi ikame etkiside fazla olursa döviz kuru dalgalamaları ihracat aktivitelerii pozitif, diğer durumda ise egatif etkileyebilmektedir (De Grauwe, 1987: 4 5). Kârlılık foksiyouu dış bükeyliği ticaret ve döviz kuru riski arasıdaki pozitif ilişkiyi ifade etmesie rağme, bu yaklaşımı daha öemli temel düşücesi moder portföy farklılaşması ışığıda döviz kuru riskii İthalatı girdi olarak kullaılmasıyla üretile mallar yurt içi piyasada satılmaktadır. 20

5 açıklamasıdır. Farrell tarafıda özetlediği üzere, ekoomik birimler potasiyel getiri oralarıyla bağlatılı şekilde düşük, orta ve yüksek risk aktiviteleri doğrultusuda yatırımlarıı şekilledirerek karlılıklarıı maksimize etmeye çalışmaktadırlar. Döviz kurlarıdaki dalgalamaı boyutuda meydaa gele artışı doğurduğu yüksek riskler, ticaret yapa ve ötr risk istemeye birimleri cesaretii kırmayacak, ayı zamada portföy çeşitlemeside dolayı olara kazaçlı çıkma fırsatıı suacaktır (Pickard, 2003: 3). Geçmiş döemlere göre kıyasladığıda özellikle gelişmiş ülkelerdeki iyi çalışa vadeli işlem piyasaları, ihracat ve ithalat yapa firmaları döviz kurudaki ögörülmeye değişimler karşısıda meydaa gelecek olumsuzluklara karşı daha koruaklı duruma getirmiştir. Hatta döviz kuru dalgalamalarıı olumsuzluklarıı azaltacak çeşitli olasılıklar da bulumaktadır. So döemlerde elde edile bazı ampirik souçlar, firmaları döviz kuru dalgalamaları karşısıda hızlı bir şekilde ayarlama sürecie girdiklerii göstermektedir. Söz gelimi ihracat yabacı paradaki değer kaybı ile fiyatlamışsa, döviz kurudaki azalmada kayaklaa ihracatçıları kayıpları e azıda kısme yabacı para türüde daha yüksek fiyatla degelemektedir. Ayı zamada ihracatçıları parasıı değeri düşe ülkelerde daha fazla ara malı girdisi kullamalarıı da sağlamaktadır. Bu şekilde azala ihracat gelirleri daha düşük girdi maliyetleri ile de kısme degelemektedir. Bua ilave olarak çok sayıda ülke ile ticareti yapılması durumuda bazı döviz kurlarıı degeleme yöüe doğru hareket etmeleri, bir bakıma döviz kuru riskie karşı korumayı gerçekleştirmektedir. Souç olarak uluslararası şirketleri yabacı para riskie karşı ihracat ve ithalatlarıı olumsuz etkilemesii öleyecek varlık portföyleri ve çeşitli para türleride borçlama seçeeklerii varlığıda söz edilebilir (Clark ve diğerleri, 2004: 15). Ayrıca büyük ulusal piyasalarla bütüleşe uluslararası firmaları varlığıda döviz kuru dalgalamaları, bu firmalara üretimlerii yurt içi ve yurt dışı piyasalar arasıda yeide dağıtım imkâlarıı vermekte ve uluslararası ticarette yararlama potasiyelii artırmaktadır (Chit, Rizov, Willebockel, 2008: 7) Buula birlikte döviz kuru belirsizliklerii dış ticarete etkilerii batmış maliyetler ve ticareti kompozisyou bakımıda ele ala çalışmalar da bulumaktadır. Bular, diğer yaklaşımlar başlığı altıda ele alımaktadır Diğer YaklaĢımlar Dış ticaret ve döviz kurları arasıdaki ilişkii başka bir yöü bakımıda batmış maliyeti (öcede yapıla harcamalar) foksiyou üzeride durulmaktadır. Dış piyasalara uyumlu olması edeiyle öemli yatırımlar sorasıda üretile çeşitli malları alım-satım işlemlerii gerçekleştirildiği uluslararası piyasalarda ihracata yöelik firmalar pazarlama ve dağıtım ağıı ihracat piyasaları içi özel olarak oluşturmaktadır. Batmış maliyetler esasıda döviz kurlarıda kısa döemli hareketler karşısıda firmaları daha az tepki vermelerii sağlamaktadır. Belirsizlikler karşısıda firmalar geelde bekle gör taktiği izleyerek, değişke maliyetleri iyileşmesii bekleyebilmekte ve ihracat piyasasıda kalabilmektedirler. Döviz kurlarıı eski seviyesie düşmesiyle, bata maliyetleri bir kısmıı telafi edebilmektedir. 21

6 Batmış maliyetler kousuda Mc Doald ve Segel (1986), Dixit (1989), Krugma (1989) ve Frake (1991) gibi iktisatçıları çalışmaları bulumaktadır. Burada çıka geel kaaat, ihracat piyasasıa giriş ve çıkış kararlarıda bilie sabit ve değişe maliyetler yaıda uygulamada karşılaşıla maliyetler de etkili olmaktadırlar. Döviz kurudaki dalgalamaları giderek artması firma kararlarıı daha da koruması düşücesii hâkim kılmaktadır. Döviz kurlarıdaki dalgalama aralığı artarsa firmalar ya piyasada kalmaya devam etmekte ya da hiç girmemektedir. Bu bakımda döviz kurları dalgalamaları piyasaya giriş ve çıkış kararlarıı ertelemeyi artırmaktadır (Clark ve diğerleri, 2004: 16-17). Buu yaıda Kumar (1992) tarafıda yapıla çalışmada döviz kuru risklerii ticaret hacmii azaltma ihtimalie karşı, edüstri içi ticareti geliştirebileceği vurgulamıştır. Döviz kuru riskleri et ticareti azaltırsa, mukayeseli avatajlarda gerilemeler ortaya çıkmaktadır. Mukayeseli avatajlar azaldığı zama ekoomiler daha çok birbirie bezemekte, uzmalaşma azalmakta ve edüstri içi ticaret gelişmektedir. Çükü riske maruz kalmak istemeye müteşebbisler kayaklarıı mukayeseli üstü oldukları ticaret sektörü yerie dış ticareti yapılmadığı diğer sektörlere kaydırmaktadırlar. Bu edele döviz kuru riskideki bir artış tekolojik değişimi ve ülkelerarasıdaki ticareti olumsuz etkileyebilir (Côté, 1994: 10). Öte yada Carlso ve Osler büyük para piyasalarıda fiyat belirsizliği ve ticaret hacmi arasıda sıkı bir korelasyo olduğua dikkat çekmektedir. Ticaret hacmideki belirsizlikleri tahvil ve hisse seedi piyasalarıdaki gelişmelerle yakıda ilgili olduğu vurgulamıştır. Burada üzeride durula kou yüksek fiyat belirsizliğii teşvik ettiği yüksek spekülatif hareketleri ticaret hacmi üzeride etki yapmasıdır. Bu bağlamda Japoya, Hog Kog ve Sigapur da piyasadaki yabacı katılımcıları yüzde 90 ı belirsizlik artışlarıı edei olarak spekülasyo hareketlerii görmektedirler (Carlso ve Osler, 1998:1). Öte yada rasyoel itelikli spekülasyolar döviz kuru belirsizliğii azaltıcı etki yaptığı yöüde görüşler de bulumaktadır. Bu düşüceye göre rasyoel spekülatörler yüksek fiyatlarda satıp, düşük fiyatlarda para alarak piyasada degeleyici rolü üstlemektedirler. Bu alamda spekülatörleri çok adir olarak istikrarı bozucu etkisi olabileceğide söz edilebilir. Hatta Friedma a göre piyasada rasyoel spekülatörler daha başarılı strateji izledikleri içi piyasada kalmaya ve degeleme foksiyouu sürdürmeye devam ederler, diğerleri ise kısa süre içeriside piyasada çıkmak zoruda kalırlar(carlso ve Osler, 3). 3. Ampirik ÇalıĢmalar ve Souçları Döviz kuru değişkeliğii dış ticaret üzerideki etkilerii aaliz ede çok sayıda ampirik çalışma bulumaktadır. Buu yaıda döviz kuru dalgalamalarıı tarımsal ticaret üzerie etkileri kousuda yapıla çalışma sayısı sıırlı düzeyde kalmıştır. Kimi çalışmalarda belirsizlikler dış ticareti olumsuz etkilerke, kimi çalışmalarda ise olumlu etkilemektedir. Ayrıca döviz kuru belirsizliklerii herhagi bir etki yapmadığı yöüde souçlara da ulaşıldığı görülmektedir. Öte yada döviz kuru değişkeliğii tarımsal dış ticaret üzerideki etkiler kousuda yapıla çalışmalarda geel olarak döviz 22

7 kuru değişkeliğii tarımsal dış ticareti olumsuz etkilediği yöüde souçlara ulaşıldığı gözlemlemektedir. Koray ve Lastrapes (1989) VAR modeli kullaarak dalgalamaı ticarete etkilerii araştırmışlardır. Olar ticareti yalızca döviz kuru dalgalamasıda etkilemediği varsayımıda yola çıkarak çalışmalarıa dış ticareti etkileye dışsal makro değişkeleri de dâhil etmişlerdir. Kaada'ı da dâhil olduğu 5 ülke öreğide reel döviz kuru dalgalamalarıı ithalat üzerideki etkileri sabit kurları uyguladığı döem ( ) ve esek kurları uyguladığı ( ) döem ayrışımı yapılarak araştırılmıştır. Sabit kurlarda esek kurlara doğru geçildiğide dalgalama miktarları artmakta, fakat döviz kuru dalgalaması ile ticaret arasıdaki ilişki zayıf orada da olsa egatif yölü olmaktadır. ABD i ithalatıdaki varyas ayrışımlarıda dalgalamalardaki değişmeleri oraı çok düşük düzeydedir. Döviz kuru dalgalaması ithalatta Kaada'ı ABD'yi açıklayıcı değeri yaklaşık %4 civarıdadır. E büyük etkii %11 ile Japoya'ya ait olduğu gözlemiştir. Bii-Smaghi (1991) Avrupa Para Sistemi içeriside saayi malları ticareti üzerie bir araştırma yapmıştır döemi içi Almaya, Frasa ve İtalya ı ihracat hacmi ile Avrupa Para Sistemi içideki efektif kurları değişim oraları arasıdaki ilişkiyi icelemiştir. İcelee üç ülkei dış ticaret hacmi ile döviz kuru dalgalaması arasıda egatif ve öemli ilişkiye rastlamıştır. Bu dalgalamaı ayı zamada fiyatları da etkilediği gözlemiştir. Almaya da fiyatlar egatif değer alırke diğer ülkelerde ise pozitif değer almaktadır. bu souçlar Almaya ve italya içi riskleri öemli kısmıı ihracatçılar tarafıda katlaıldığıı göstermektedir (Côté, 1994: 20). Kroer ve Lastrapes (1993) döviz kuru dalgalamalarıı ticaret hacmi ve fiyatlar üzerideki etkilerii iki aşamalı yötem yerie Garch modeli kullaarak aaliz yapmıştır. ABD i de dahil olduğu 5 gelişmiş ülke ekoomiside omial döviz kuru dalgalamalarıı ticareti etkilediği yöüde kaıtlara rastlamıştır. Bulgulara göre ABD içi dalgalamaı etkilerii daha kesi olduğuu söyleyebiliriz. Fakat her ülke içi dalgalamaı büyüklüğü ve işareti değişebilmektedir. ABD, Frasa ve Japoya içi dalgalamaları fiyatlar üzerideki etkileri geçici olmaktadır. ABD ve İgiltere de döviz kuru dalgalamaları ticareti olumsuz etkilerke, Frasa ve Japoya da pozitif fakat öemsiz düzeyde etki yapmaktadır. Dell'Ariccia (1999) 15 Avrupa birliği üyesi ile ve isviçre arasıda yılları aralığıda döviz kurlarıdaki dalgalamaları dış ticaret üzerideki etkilerii araştırmıştır. aylık omial ve reel döviz kurlarıı logaritmik birici farklarıı stadart sapmaları, vadeli kurları hatalarıı karesi toplamı, spot kurları maksimum ve miimumları arasıdaki farkları % değerleri gibi dört faklı belirsizlik değişkeleri kullamıştır. Basit regresyo modelide döviz kuru dalgalaması küçük oralı da olsa ticareti olumsuz etkilemektedir yılı içi toplamda dalgalamaı sıfıra imesiyle omial döviz kurları %12, reel kurlar %13 ve vadeli kurları hataları ise %10 oraıda ticaret seviyelerii artırıcı etki yapmıştır. Burada üzeride durulması gereke kou omial döviz kuru dalgalamasıda elde edile souçlar ile reel döviz kuru dalgalamasıda elde edile souçlar yakı değerde çıkmasıdır. Yai, omial ve reel döviz kuru dalgalamaları arasıda sıkı bir korelasyo bulumasıdır. 23

8 Rose (2000) 186 ülke bazıda ve döemii beşer yıllık aralıklarla toplamış olduğu verileri kullaarak icelemiştir. Çalışmada para birliğii etkileri yaıda döviz kurudaki değişkeliği etkilerii test etmek amaçlamıştır. Değişkelik ölçüsü olarak iki yalı döviz kurları arasıdaki aylık verileri doğal logaritması alıa serileri birici farklarıı stadart sapması tercih edilmiştir. Kullamış olduğu havuzdaki toplamış olduğu datalara göre belirsizlikler küçük ama egatif etki yapmaktadır. Stadart sapmadaki birimlik azalma ticareti %7 ve ortalamada sapmadaki bir birimlik azalmada ise ticareti %5 oraıda artırmaktadır. Sheldo (2003), periyodu içi 10 gelişmiş ekoomi bazıda döviz kuru dalgalamasıı tarımsal ticarete etkisii araştırmıştır. Araştırmada toplam dış ticarete göre kıyasladığıda döviz kuru dalgalamaları daha yüksek orada tarımsal ticareti olumsuz etkilemektedir. Grier ve Smallwood (2007) 9 gelişmiş ve 9 gelişmekte ola ülke bazıda döviz kurlarıı uluslararası ticaret üzerideki etkilerii araştırmıştır. Ülkeleri gelişmişlik durumlarıa göre ayırışım yapılarak aaliz edile bu çalışmaı souçları, ele alaı gelişmekte ola ülkeleri tamamıda döviz kuru belirsizliklerii egatif ve öemli etkiye sahip olduklarıı, gelişmiş ülkelerde ise öemsiz düzeyde etki yaptığıı göstermektedir. Buu yaıda her iki ülke grubuda içi yurt dışı gelir belirsizliklerii reel döviz kuru belirsizliğide çok daha fazla orada dış ticaret seviyeleri üzeride belirleyici oldukları gözlemiştir. Wag ve Barett (2007) çalışmalarıda Tayva ekoomisi üzeride reel döviz kurlarıı koşullu varyas ve koşullu ortalamalarıyla, çoklu Garch-M modelide yararlaarak sektör bazlı aylık dataları kullamışlardır. Bua göre döviz kuru dalgalamalarıda tarım sektörü olumsuz etkilemektedir. Fakat diğer sektörler tarım sektörü kadar etkilememektedir. Bua göre Tayva ekoomisii tarım sektörü döviz kurudaki beklee oralar ve dalgalamalara karşı duyarlılık katsayısıı yüksek olduğu söyleebilir. Fogarasi (2008) omial döviz kuru dalgalamalarıı Doğu Avrupa ülkeleride Romaya bazıda çekim modeli yardımıyla yılları arasıa esas alarak araştırmıştır. Çekim modeli iki yalı ticarette diğer faktörleri kotrol etmek amacıyla kullaılmıştır. Döviz kuru değişkelikleri tarımsal ticaret üzeride olumsuz etki yapmaktadır. Kafle (2011) yılları arasıda 28 ülke bazıda pael data çekim modeli yardımıyla omial ve reel döviz kurlarıı dış ticaret üzerie etkisii tarımsal ve tarımsal olmaya sektörler bazıda araştırmıştır. Tarımsal ve tarım dışı sektörlerde döviz kuru dalgalamaları istatistikî olarak öemli ve egatif etki yapmaktadır. bua ilave olarak omial döviz kuru dalgalamaları tarım sektörü üzeride daha çok etkili ike reel döviz kuru dalgalamaları tarım dışı sektörlerde daha çok etkili olmaktadır. Öte yada McKezie ve Brooks (1997) 1973:4 1992:9 döemide döviz kuru dalgalamalarıı Almaya ile Amerika Birleşik Devletleri arasıdaki iki yölü etkilerii ARCH modeli yardımıyla aaliz etmiştir. Öceki döemde yapıla birçok çalışmaı tersie kur dalgalamalarıı iki yölü ticaret üzerideki etkisi istatistikî bakımda öemli ve pozitif yölü olarak gerçekleşmiştir. 24

9 Buu yaıda Bailey ve Tavlas (1988) döemi içi üçer aylık veriler yardımıyla ABD de döviz kuru dalgalamalarıı ihracat seviyeleri üzerideki etkilerii aaliz etmiştir. Souçlar döviz kuru dalgalamalarıı ihracat seviyesie öemli bir etki yapmadığıı göstermiştir. Lee (1999) Asya krizi sorasıda döviz kuru rejimi tartışmalarıı yapıldığı süreçte dalgalı döviz kuru uygulamalarıda döviz kuru belirsizliklerii fiyatlar ve dış ticaret üzerideki rolüü araştırmıştır. döviz kuru dalgalamalarıı uluslararası ticareti etkileyeceği düşücesii destekleye öemli souçlara ulaşılmamıştır. Buu yaıda döviz kurları dayaıklı olmaya mallarda ziyade dayaıklı malları fiyatları üzeride belirleyici olmakta ve riskte kaçımak isteye tüketiciler risk primi kadar dayaıklı mallar içi daha düşük fiyat ödemek istemektedirler. Eksik rekabet piyasası koşulları altıda kur belirsizlikleri dayaıklı malları ispi fiyatlarıı daha düşük seviyeye düşürebilmektedir. Burada hareketle döviz kurlarıı farklı mal gruplarıdaki ispi fiyat farklarıda dolayı ticaret miktarlarıı değiştirdiğii söyleyebiliriz. Döviz kuru risklerie karşı korumaları yüksek seviyede olduğu ülkelerde alıcıları daha rahat davradıkları gözlemektedir. Tereyro u (2003) yılları aralığıda çok sayıda ülkeyi ele alarak yapmış olduğu aalizde de omial döviz kuru değişkeliğii ticaret akımları üzeride öemli etkisii olmadığı soucu elde edilmiştir. Kadilov (2008) u araştırma souçlarıa göre, G-10 ülkeleride döviz kuru dalgalamalarıı toplam ticarete egatif etkisi tarımsal ticareti etkiside daha düşük olmaktadır. Buu yaıda gelişmiş bir ekoomi ile gelişmiş, gelişmekte ola ve yüksele piyasa ekoomileri arasıdaki döviz kurlarıdaki dalgalamaları ticarete etkisi araştırılmıştır. Bua göre gelişmiş ekoomiler arasıda döviz kuru dalgalamaları tarımsal ticarete etkisi toplam ticarete etkisie kıyasladığıda sembolik hale gelmektedir. Bua mukabil döviz kuru dalgalamalarıı bu ülkeler arasıda tarımsal ticareti olumsuz etkilemesi tarımsal politikalar edeiyle olabilir. Bu politikalar özellikle de ihracat ve yurt içi ikame mallarda söz kousudur. Çükü bu politikaları zamalara arası değişkeliği ile döviz kuru değişkeliği ayı aa dek düşmektedir. Türkiye de döviz kuru değişkeliği ve dış ticaret ilişkisii aaliz ede çalışmalar da bulumaktadır. Bu çalışmalarda elde edile souçlar geelde döviz kuru belirsizliğii dış ticareti olumsuz etkilediği yöüdedir. Söz gelimi Özbay (1999), arası döemi ele alarak döviz kuru belirsizliğii GARCH modeli yardımıyla tahmi etmiş ve reel döviz kuru belirsizliği ihracat hacmii öemli ölçüde düşürürke, ithalat hacmi üzeride ise ayı düzeyde etki yapmadığı tespit edilmiştir. Vergil (2002), Türkiye de döviz kuru oyaklığı ve ticaret akımlarıa etkisii döemide Avrupa birliğideki üç büyük ticaret ortağı ve ABD ye ola ihracat bağlamıda eş bütüleşme ve hata düzeltme modelleri kullaarak araştırmıştır. Türkiye i reel ihracatı ve döviz kuru oyaklığı arasıda uzu döemde İgiltere, Almaya ve Frasa içi istatistiksel olarak alamlı ve egatif bir ilişkii varlığıı tespit etmiştir. diğer ülkeler içi de kısa döemde döviz kuru oyaklığıı etkisi istatistiksel olarak öemsiz değer almıştır. Kasma (2003), Türkiye de reel döviz kuru oyaklığıı ihracat üzerideki etkilerii sektörel bazda icelemiştir. aylık verilerde yararlaarak döemii kapsaya çalışmasıda, eşbütüleşme ve hata-düzeltme tekiklerii 25

10 kullamış ve ihracat modelii hem sektörel hem de toplam düzeyde tahmi etmiştir. Çalışma soucua göre, reel efektif döviz kuru oyaklığı ihracat düzeyii belirlemede öemli bir değişke olarak bulmuştur. Reel döviz kuru oyaklığıı ihracat üzeride kısa döemli etkisi çoğu sektörde pozitif olmasıa rağme, uzu döemde bu etkii baskı olmadığı saptamıştır. Elde edile bulgular reel döviz kuru oyaklığıı toplam ihracat üzerideki etkisii hem uzu döemde hem de kısa döemde egatif olduğuu göstermiştir. 4. Model, Data ve DeğiĢkeleri Taımlaması İhracat ve ithalat talep foksiyolarıı eşitlikleri aşağıdaki şekilde taımlamıştır. X= Reel ihracat düzeyidir. Nomial ihracat düzeyii ihracat fiyat edeksie oraıdır. M=Reel ithalat düzeyidir. Nomial ithalatı ihracat fiyat edeksie oraıdır. Yf= Düya gelir seviyesii göstermektedir. Düya gelir seviyesii doğruda gözlemlemek mümkü olmadığıda ilgili değişke OECD Ülkeleri GSYİH değerleri toplamıda oluşmaktadır. Teorik olarak düya gelir seviyesii artması ihracatı teşvik edeceğide katsayısıı pozitif olması beklemektedir. Yd= Yurt içi gelir seviyesii göstermektedir. GSYİH değerlerideki reel artışları tüketimi dolayısıyla da ithalatı artırma olasılığı değerii pozitif değer alması bekleebilir. TT= Ticaret haddii ifade etmektedir. İhracat malları fiyatlarıı ithalat malları fiyatlarıa oraıdır. İhracat mallarıı ispi fiyat artışları rekabeti olumsuz etkileyeceğide teorik olarak katsayısıı egatif değer alacağı varsayılırke, katsayısıı ise pozitif değer alması ögörülmektedir. U= Reel döviz kuru belirsizliğidir. Döviz kuru belirsizliğii ihracat ve ithalat düzeylerie yapmış olduğu etki tam olarak bilimediğide ve katsayılarıı alacağı değerler tahmi edilememektedir. Değişkelere ilişki veriler 1989:Q1 2011:Q2 döemii içermektedir. Döviz kuru belirsizliğii ölçümüde kullaıla üretici fiyatları bazlı reel döviz kuru edeksi (1995=100) serisi T.C. Merkez Bakası elektroik veri dağıtım sistemide alımıştır. Diğer değişkeler OECD ve Türkiye İstatistik Kurumu web siteleride yararlaılarak oluşturulmuştur. Çalışmada döviz kuru belirsizliği dışıda diğer değişkeleri doğal logaritması alımıştır. Buu yaıda ihracat, ithalat ve gelir seviyeleri üzerideki mevsimsel etkiler Cesus X-12 yötemi kullaılarak giderilmiştir. Döviz kuru dalgalamalarıı çok çeşitli ölçümü bulumaktadır. Geel olarak döviz kuru istikrarsızlığıda (hareketli ortalama) stadart sapma yötemi kullaılmaktadır. Fakat döviz kurları ormal dağılım yerie bir birie paralel olmaya çarpık dağılım sergilemektedir (Egle, 1982: 987). Öte yada Egle (1982) ARCH (autoregressive coditioal heteroscedasticity) modelii kullaarak belirsizliği tahmi etmeye çalışmıştır. Bua ilave olarak Bollerslev (1986), ise ARCH modelii geişleterek geelleştirilmiş ARCH (GARCH) modelii oluşturmuştur. Daha çok geçmiş bilgi ve daha fazla esek yapıya sahip ola bu modelde koşullu varyas geçmiş döemlerdeki tahmi hata terimleri ve 26

11 koşullu varyaslara bağlıdır. Burada ARCH ve GARCH modelleri eşit büyüklükteki pozitif ve egatif değişmeleri koşullu varyası artıracağıı ögörmektedir. Yai her iki model de varyas etkisii simetrik olduğuu varsayar. Oysa Bruer ve Hess (1993) ve Joyce (1995) u araştırma souçları pozitif şokları gelecekteki politikalar kousuda ayı büyüklükteki egatif şoklarda daha büyük bir belirsizlik oluşturduğuu göstermiştir. Bu bakımda ARCH ve GARCH modellerii belirsizliği tahmi etmede zayıf kaldığıı söyleyebiliriz (Crawford ve Kasumovich, 1996: 7). Nilso(1991) bu soruu çözmek içi EGARCH modelii geliştirmiştir. Bu model varyastaki parametreler üzerie herhagi bir kısıtlama getirmede hem pozitif hem de egatif şokları koşullu varyas üzerie yasımalarıı aaliz yapabilmektedir (Ho ve Tsui, 2004: 428). Çalışmada AR-EGARCH yötemi kullaılarak döviz kuru belirsizliğii tahmii yapılmıştır. AR-EGARCH (1,1) modelii deklem olarak şu şekilde ifade edebiliriz: Ortalama Eşitlik= Varyas Eşitliği= EGARCH modelide λ, π ve θ parametreleri üzerie herhagi bir kısıtlama koulmaması tahmi sürecii daha da kolaylaştırmaktadır. Burada π parametresi kaldıraç etkisii göstermektedir. Bu katsayıı işaretii pozitif olması ayı büyüklükteki pozitif yölü şokları egatif yölü şoklarda daha fazla etki yaptığıı göstermektedir. İşareti egatif olması halide ise egatif şokları etkisi pozitif şoklarda daha yüksek olmaktadır. Eğer katsayı değeri sıfıra eşit olursa o zama da pozitif ayı büyüklükteki pozitif ve egatif şokları etkisi birbirie eşit olacaktır (Wilso, 2006: 615). Öte yada π katsayısıı mutlak değer olarak yüksek çıkması ekoomii döviz kuru şoklarıa karşı kırılgalığıı yüksek olduğuu göstermektedir. Modelde θ parametresi ise volatilitei sürekliliğii ölçmeye yardım etmektedir. Katsayı değeri e kadar yüksek olursa şokları ormale döme süresi de o orada artmaktadır (Ho ve Tsui, 2004: ). 5. Ampirik Testler ve Bulgular Araştırmada ele alıa döem içeriside reel döviz kuru belirsizliğii tespit etmede kullaıla AR-EGARCH-M (1,1) modeli souçları aşağıda Tablo- 1 de suulmuştur. burada π katsayısıı pozitif işaretli olması reel döviz kurudaki pozitif şokları, egatif şoklarda daha fazla belirsizlik meydaa getirdiğii göstermektedir. Ayı zamada katsayı değerii yüksek olmaması döviz kuru risklerie karşı kırılgalık seviyesii zayıf olmadığıı göstermektedir. Özellikle 2001 krizi sorasıda Türkiye de işletmeleri döviz kurlarıda doğacak risklere karşı ölem almalarıı bu soucu alımasıda öemli bir usur olduğu söyleebilir. Buu yaıda reel döviz kurlarıda meydaa gele şokları ormale döme süresii göstere θ katsayısı çok yüksek olmaması ormale döme süresii çok uzu sürmediğii göstermektedir. 27

12 Tablo 1: AR-EGARCH (1,1) Modeli Souçları Ortalama EĢitlik Parametreleri Varyas EĢitliği Parametreleri Z 0 Z 1 w λ π θ 4,791 (48,153) a 0, 938 (25,906) a -5,285 (-5,925) a 1,139 (3,086) a 0,265 (2,262) b -0,209 (-1,161) LB LB Q 0,535 Q 2 2,557 R 2-2- [0,464] [0,110] 0, R 2 0,831 LB Q 4,663 LBQ 2 2, [0,198] -4- [0,410] AIC -2,614 LB Q 5,252 LBQ 2 4,028 AIC -2,614 SC -2, LB Q -8- [0,386] 6,850 [0,445] -6- LBQ 2-8- [0,542] 7,919 [0,342] SC -2,446 a: %1; b:%10 düzeyide alamlılığı ifade etmektedir. paratez içideki değerler z istatistik değerlerii, köşeli paratez içideki değerler ise p olasılığıı göstermektedir. Araştırmada ele alıa döem içeriside reel döviz kuruu göstermiş olduğu değişim aşağıdaki koşullu stadart sapma grafiğide gösterilmiştir. Grafikte de görüleceği gibi reel döviz kuruu belirsizliği 1989, 1992, 1993, 1994, 2001, 2004, 2006, ve 2010 döemleride daha da artış göstermiştir. Burada belirsizlikleri artmasıda hem içsel hem de dışsal faktörlerde meydaa gele dalgalamaları etkisi bulumaktadır. Grafik-1Reel Döviz Kuru KoĢullu Stadart Sapma Grafiği zama serisi aalizide eş bütüleşme testleri bağımlı ve bağımsız değişkeler arasıdaki ilişkiyi tespit ede e öemli araçlarda birisidir. Buu yaıda eş bütüleşme testii yapabilmek içi değişkeleri birim köke sahip olup olmadıklarıı araştırılması gerekmektedir. Birim kök testi zama serilerii durağa olup olmadığıı belirlemek içi kullaılır. Zama serileride 28

13 birim kök durağa olmaya alamıa gelmektedir. Diğer bir alatımla eğer bir zama seriside birim kök varsa o zama serisi durağa değildir. Durağalık (bütüleşme) icelemesi geel olarak Dickey-Fuller (ADF), Phillips-Perro (PP) ve Kwiatkowski, Phillips, Scmidth ve Shi (KPSS) testleriyle yapılmaktadır. bu çalışmada literatürde e fazla tercih edile geişletilmiş Dickey-Fuller(ADF) yötemiyle değişkeleri durağa olup olmadıkları araştırılmıştır. Eğer seriler ayı derecede durağa ise bu serilere eş bütüleşmiş seriler deilmektedir. ADF testi souçları tablo da suulmuştur. Tabloda da görüleceği üzere (%5 öem düzeyide) değişkeleri düzey değerleride Ho hipotezi reddedilememiştir. Birici farkları alıa değişkeleri ise durağalaştığı görülmektedir. Bu souçlar eş bütüleşme testii yapabileceğimizi göstermektedir. DeğiĢke X M Tablo 2: Birim Kök Test Souçları Test Seviyesi Deklem Tipi Düzey ADF(3) İlk Fark Düzey İlk Fark ADF(2) DF(0) DF(0) Y f İlk Fark DF(0) Düzey ADF(2) Y t İlk Fark DF(0) Düzey DF(0) TT U Düzey İlk Fark Düzey İlk Fark DF(0) DF(0) ADF(3) ADF(2) Test Ġstatistiği c,t = -1,730 = -5,374 c,t = -3,299 = -5,896 c,t = -1,442 = -2,829 c,t= -2,654 = -7,680 c = -2,698 = -8,871 c =-2,786 Souç = -10,049 MacKio (1996) tek taraflı kritik değerleri; τ 0,05= -1,944 τ c 0,05= -2,895 τ c t, 0,05= -3,463 Paretez içideki değerler gecikme uzuluklarıı göstermektedir. Geel olarak eşbütüleşme testi Egle-Grager yada daha sora Johase (1988) ve Johase ve Juselius (1990) tarafıda geliştirile Johase eşbütüleşme yötemleriyle yapılmaktadır. Eşbütüleşme testi düzeyde durağa olmaya serileri uzu döemde birlikte hareket edip etmediklerii araştırmaktadır. Tablo 3: Johase EĢ-bütüleĢme Testi Souçları I(1) I(1) I(1) I(1) I(1) I(1) Ġz Testi H H Test İstatistiği %5Kritik Değer 0 1 r=0 r 1 r 1 r 2 r 2 r 3 r 3 r 4 64,446 54, ,482 35, ,638 20,2618 2,8492 9,16454 Tarımsal Ġhracat Talep Foksiyou H 0 1 r=0 r =1 r 1 r =2 r 2 r =3 r 3 r =4 Tarımsal Ġthalat Talep Foksiyou Maksimum Öz Değer Testi H Test İstatistiği %5Kritik Değer 39, , , ,2996 9, ,8921 2, ,

14 Ġz Testi Maksimum Öz Değer Testi r=0 r 1 r 1 r 2 r 2 r 3 r 3 r 4 88,362 54, ,617 35, ,106 20,2618 7,0528 9,16454 r=0 r =1 r 1 r =2 r 2 r =3 r 3 r =4 42,745 28,588 26,511 22,299 12,053 15,892 7,0528 9,1645 Johase i maksimum olabilirlik yaklaşımı iki çeşit olasılıklı test istatistiğii kullamaktadır. Bularda birisi iz (trace) diğeri ise maksimum öz değer (maximum eigevalue) istatistikleridir. Eş bütüleşme testleride uygu gecikme uzuluğuu bilimesi içi VAR aalizide yararlaılmıştır. her iki model içi Akaike, Schwarz ve Haa-Qui kriterlerii ö gördüğü 1 gecikmeli model ile çalışılmıştır. Bir gecikmeli eş bütüleşme testi souçlarıa göre ihracat ve ithalat talep foksiyolarıda eş bütüleşme olmadığı yöüdeki (r=0) sıfır hipotezi %5 öemlilik düzeyide reddedilmektedir. Eş bütüleşme ilişkisie göre ormalize edilmiş ihracat ve ithalat talep foksiyouu açıklayıcı değişkelerii katsayıları Tablo:4 te suulmuştur. bua göre küresel gelir seviyesideki artışlar %1 oraıdaki bir artış ihracat üzeride %2,5 birimlik yükseliş meydaa getirmektedir. öte yada dış ticaret haddi ve reel döviz kuru belirsizlikleri ise ihracata egatif yölü etki yapmaktadır. Dış ticaret haddide % 1 oraıdaki bir artış ihracatı % 0,10 seviyeside düşürmektedir. buu yaıda döviz kuru belirsizliğii ortada kalkmasıyla ihracatı yaklaşık 30 birim (30 milyo dolar) artıracağıı söyleyebiliriz. Tablo 4: Normalize EdilmiĢ EĢ BütüleeĢme Vektörü Katsayıları X Y f TT U α 0 1,0000-2,5634 (0,721) 0,10693 (0,618) 29,973 (0,023) 21,278 (10,859) M Y d TT U β 0 1,0000-3,1223 (0,223) 1,0495 (0,326) 13,609 (0,244) 15,618 (2,628) Stadart hatalar paratez içide verilmiştir, İthalat talep foksiyou yurt içi gelir seviyesideki %1 oraıdaki bir yükselmei ithalatı yaklaşık %3 oraıda artırdığıı göstermektedir. Dış ticaret haddi ile ithalat arasıda egatif ilişki görülmektedir. Bu bağlamda ithal mallarıı fiyatlarıı ispi olarak ucuzlamasıa karşı ithalatı düşmesii edei olarak icelee döem itibariyle kamusal tercihler gösterilebilir. öte yada reel döviz kuru belirsizliği ile ithalat doğru yölü hareket etmektedirler. Reel döviz kuru belirsizliğideki %1 lik bir yükselme ithalat üzerie 14 birim (14 milyo dolar) azaltıcı etki yapmaktadır. Bua göre Türkiye de döviz kuru dalgalamaları hem ihracat hem de ithalat seviyesii olumsuz etkilemektedir. 30

15 Fakat ihracat üzerideki olumsuz etkisi ithalat üzerideki olumsuz etkide daha yüksek seviyededir. Elde edile bulgulara göre Türkiye de tarımsal dış ticarette geleeksel teorii geçerli olduğuu ifade edebiliriz. Döviz kuru dalgalamaları karşısıda ihracatı tepkisii daha büyük olmasıda Türkiye i tarımsal ürü ihracatıa yöelik yurt dışı talep esekliğii yüksek düzeyde bulumasıı öemli düzeyde etki yaptığıı söyleyebiliriz. Değişkeler arasıda eş bütüleşme ilişkisi söz kousu olduğuda, bu değişkeleri kısa döemdeki hareketleri hata düzeltme modeli yardımıyla araştırılmaktadır, Hata düzeltme modeli değişkeler arasıda uzu döem dege durumu ile kısa döem diamikleri arasıdaki ayrışımı sağlamakta ve kısa döem diamiklerii belirlemesie yardımcı olmaktadır. Hata düzeltme terimii katsayısı bağımlı değişkedeki kısa döemde degede sapmaları e orada bir soraki döem içeriside azaldığıı göstermektedir. Bua göre ihracat ve ithalat talep foksiyoua ait hata düzeltme modeli aşağıda suulmuştur(gujarati, 2003: ): X M 0 0 i Hata Giderme Dege hatası (X) hatası 2i X 1i t i 1 i 1 M t i 1 2i 21 Y t f Y t i 1 FF 3i t i 1 i 1 31 FF t 4i i 1 Tablo 5: VECM Dege Hatası Katsayıları Dege (M) U 41 t U t 1 ect i t 1 ect D(X) D(Y f ) D(TT) D(U) -0, ,73E-05-0, , (0,08692) (0,00075) (0,01682) (0,00502) [-0,72463] [ 0,10326] [-0,10621] [-6,71512] D(M) D(Y d ) D(TT) D(U) -0, , , , (0,06690) (0,00830) (0,02862) (0,00898) [-1,48325] [ 2,18558] [-0,10749] [-5,26987] stadart hatalar paratez içide, t istatistikleri ise köşeli paratez içide gösterilmiştir Vektör hata giderme modeli ihracat ve ithalat miktarları ile ou belirleyicileri arasıdaki kısa döemli ilişkilerii göstermektedir. Kısa döem diamikleri ile uzu döem arasıdaki ilişkiler hata düzeltme mekaizması ile degelemektedir. İhracat ve ithalat foksiyolarıa ait ayarlama hızı parametreleri tablo:5 te suulmuştur. bua göre, ihracatta kısa vadede meydaa gele degesizlikleri yaklaşık %6 sı ilk döemde (üç ayda), ithalatta ortaya çıka kısa döem degesizlikleri ise %10 u birici döemde giderilmektedir, 31

16 Grafik-2 Ġhracat ve Ġthalatı Döviz Kuru Belirsizliğie Tepkisi Ġhracatı Döviz Kuru Ġthalatı Döviz Kuru Dalgalamasıa Tepkisi Dalgalamasıa Tepkisi Öte yada Grafik-2 de görüldüğü üzere VEC modelie bağlı olarak oluşturula etki tepki grafiklerie göre döviz kuru değişkeliğie karşı ihracat ve ithalatı tepkileri bir döem gecikme ile ortaya çıkmaktadır. İhracat seviyeside bir döemlik düşük düzeyde pozitif tepkii ardıda döviz kuru değişkeliğie karşı egatif tepki yapmaktadır. Buu yaıda ithalat ise bir döemlik gecikme sorasıda egatif yölü tepki vermektedir. 6. Souç So çeyrek asırlık süreçte özellikle gelişmekte ola ülkelerde uygulaa liberal iktisat politikaları sorasıda fiasal işlemleri çeşitliği ve hacmide öemli artışlar yaşamıştır, Bua bağlı olarak büyüme eflasyo, reel döviz kuru ve diğer makro ekoomik büyüklüklerde yüksek oralı belirsizlikler meydaa gelmiştir. Bu belirsizlikler ülkeleri makro ekoomik performasları üzeride çeşitli şekillerde etki yapabilmektedirler. Döviz kuru dalgalamaları ile birlikte riskleri yükselmeside dolayı dış ticaret seviyelerii olumsuz etkilediği ampirik çalışmaları çoğuluğuda kabul görmektedir. Buu yaıda döviz kuru dalgalamalarıı dış ticareti pozitif etkilediği yöüde souçlara da ulaşılmaktadır. Bu souçları elde edilmeside özellikle so çeyrek asır içeriside risklere karşı fiasal koruma araçlarıı gelişmesii dış ticaret yapa firmaları döviz kuru risklerie karşı koruması etkili olmaktadır. Buu yaıda sektörleri uluslararası piyasalara açılmışlık durumuu değişkelik arz etmesi, yoğulaşmaı farklı edüstrilerde olması ve alaşma sürelerii çeşitliliğide dolayı döviz kuru dalgalamaları her sektörde farklı düzeylerde etki yapabilmektedir. Bu bağlamda Türkiye de döviz kuru dalgalamalarıı tarım sektörüde dış ticaret performasıa etkileri 1989: :02 yılları arası üçer aylık veriler kullaılarak reel döviz kuru belirsizliklerii tarımsal dış ticaret miktarları üzerideki etkileri araştırılmıştır, Reel döviz kuru belirsizliğii tespitide AR-EGARCH (1,1) yötemi kullaılmıştır, ADF birim kök testiyle serileri durağalık aalizi yapılmıştır. Reel döviz kuru belirsizliklerii etkileri Johase eş bütüleşme testi ve vektör hata düzeltme modeli yardımıyla icelemiştir. Elde edile souçlara göre 32

17 döviz kuru belirsizliğideki bir birimlik artış ihracatı 30 (30 milyo $) birim azaltırke, ithalatı ise 14 (14 milyo $) birim artırmaktadır. Bua göre tarımsal ihracat, tarımsal ithalatta daha fazla seviyede reel döviz kuru dalgalamalarıda etkiside kalmaktadır. Tarımsal ürü ihracatıı yurt dışı talep esekliğii yüksek düzeyde bulumasıa paralel olarak döviz kuru belirsizliği karşısıda ihracatı etkileme düzeyii artırdığı şeklide yorumlaabilir. Vektör hata giderme modelie göre, kısa döemde ihracatta meydaa gele bir birimlik sapmaı %6 sı ilk üç ayda, ithalatta meydaa gele degesizlikleri ise %10 u ilk döemde giderilmektedir. Bua ilave olarak etkitepki grafiklerie göre reel döviz kuru değişkeliklerie karşı ihracat zayıf düzeyde de olsa bir döemlik pozitif tepkii ardıda egatif yölü tepki göstermektedir. Buu yaıda ithalatı göstermiş olduğu tepki egatif yölü olmaktadır. Burada hareketle Türkiye de tarımsal dış ticareti sığ kalmasıda dolayı firmaları döviz kuru değişkeliğide doğa risklere karşı koruma hususuda yeterli olmadıklarıı söyleyebiliriz. 33

18 Kayakça Bailey, M. J., George S. T. ad Michael U. (1986), Exchage Rate Variability ad Trade Performace; Evidece For The Big Seve Idustrial Coutries, Review of World Ecoomics,V. 122, N.3, pp Chit, M. Moe, M. Rizov, Willebockel D. (2008), Exchage Rate Volatility ad Exports: New Empirical Evidece From The Emergig East Asia Ecoomies, Middlesex Uiversity Ecoomics ad Statistics Discussio Paper No.127, April, ( ). Clark, P., Tamirisa N., Wei, S.-J., Sadikov, A. ad Zeg, L. (2004), Exchage Rate Volatility ad Trade Flows - Some New Evidece IMF Workig Paper, May Côté, A. (1994), Exchage Rate Volatılıty ad Trade: A Survey, Bak Of Caada Workig Paper No 94-5, ( ) Crawford, A., Kasumovich, M.; (1996), Does Iflatio Ucertaity Vary With The Level of Iflatio? Bak of Caada Workig Paper, ( De Grauwe, P. (1987), Exchage Rate Variability ad The Slowdow i Growth Ofıteratioal Trade, IMF Workig Paper No. 87/38, pp.1 25 Dell'Ariccia, G.(1999), Exchage Rate Fluctuatios ad Trade Flows: Evidece From The Europea Uio IMF Staff Papers, Vol. 46, N. 3, pp Egle, R. F. (1982), Autoregressive Coditioal Heteroscedasticity With Estimates of The Variace of Uited Kigdom Iflatio Ecoometrica, V. 50, N. 4, pp Fogarasi, J. (2008), The Effect of Exchage Rate Volatility upo Foreig Trade of Romaia Agricultural Products, Cerge-Ei Workig Paper, ( ) Grier, K., Smallwood, A.D.(2007), Ucertaity ad export performace: Evidece from 18 Coutries. Joural of Moey, Credit ad Bakig 39, Gujarati, D. N. (2003), Basic Ecoometrics, Mc Graw-Hill Com. Ho, K. Y. Ad Tsui A.K.C. (2004), Aalysis of Real GDP Growth Rates of Greater Chia: a Asymmetric Coditioal Volatility Approach, Chia Ecoomic Review, 15, pp , ( ). Kafle, K. R. (2011), Exchage Rate Volatility Ad Bilateral Agricultural Trade Flows: The Case Of The Uited States ad Oecd Coutries, Tribhuva Uiversity Master Thesis, /urestricted/Kafle_thesis.pdf, ( ) Kadilov T, I. (2008), The Effects of Exchage Rate Volatility o Agricultural Trade, America Joural of Agricultural Ecoomics, 90, 4, pp

19 Kasma, A. (2003), Türkiye de Reel Döviz Kuru Oyaklığı Ve Buu İhracat Üzerie Etkisi: Sektörel Bir Aaliz, Uludağ Üiversitesi İktisadi Ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, Cilt XXII, Sayı 2, ss Klei, M,W. (1990), Sectoral effects of exchage rate volatility o Uited States exports, Joural of Iteratioal Moey ad Fiace 9,,pp Koray, F. ad Lastrapes, W. D. (1989), Real Exchage Rate Volatility ad U.S. Bilateral Trade: A VAR Approach, Review of Ecoomics ad Statistics, N. 71, pp Lee, J. (1999), The Effect of Exchage Rate Volatility o Trade i Durables Review of Iteratioal Ecoomics,.V.7, N.2, pp Mckezie M. D. ad Brooks R. D. (1997), The Impact of Exchage Rate Volatility o Germa-Us Trade Flows, Joural of Iteratioal Fiacial Markets, Istitutios ad Moey, N.4, pp OECD, Statistics, ( ). Özbay, P. (1999), The Effect of Exchage Rate Ucertaity o Exports A Case Study For Turkey, The Cetral Bak of The Republic of Turkey Discussio Paper, March, Pickard, J. C. (2003), Exchage Rate Volatility Ad Bilateral Trade Flows: a Aalysis of U.S. Demad For Certai Steel Products From Caada ad Mexıco, Master s Thesis, /urestricted/etd.pdf, ( ) Qia, Y. ad Varagis P. (1992), Does Exchage Rate Volatility Hider Export Growth? Additioal Evidece The World Bak Policy Research Workig Paper Series No. 911, ( ) TCMB; Elektroik Veri Dağıtım Sistemi, ( ) Tereyro, S. (2003), O The Trade Impact of Nomial Exchage Rate Volatility, Federal Reserve Bak of Bosto Workig Papers, April, ( ) TÜİK; İstatistikler, ( ) Vergil, H. (2002), Exchage Rate Volatility i Turkey ad its Effect o Trade Flows, Joural of Ecoomic ad Social Research, 4, 1, pp , trade.pdf, ( ). Wag, K, L, ad Baret C, B. (2007), Estimatig the Effects of Exchage Rate Volatility o Export Volumes, Joural of Agricultural ad Resource Ecoomics, 32, 2, pp,

ISF404 SERMAYE PİYASALARI VE MENKUL KIYMETYÖNETİMİ

ISF404 SERMAYE PİYASALARI VE MENKUL KIYMETYÖNETİMİ 8. HAFTA ISF404 SERMAYE PİYASALARI VE MENKUL KIYMETYÖNETİMİ PORTFÖY YÖNETİMİ II Doç.Dr. Murat YILDIRIM muratyildirim@karabuk.edu.tr Geleeksel Portföy Yaklaşımı, Bu yaklaşıma göre portföy bir bilim değil,

Detaylı

BÜYÜME VE İHRACAT ARASINDAKİ NEDENSELLİK İLİŞKİSİ: TÜRKİYE ÖRNEĞİ

BÜYÜME VE İHRACAT ARASINDAKİ NEDENSELLİK İLİŞKİSİ: TÜRKİYE ÖRNEĞİ BÜYÜME VE İHRACAT ARASINDAKİ NEDENSELLİK İLİŞKİSİ: TÜRKİYE ÖRNEĞİ Yrd. Doç. Dr. Erdal Demirha Afyo Kocatepe Üiversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Özet Bu çalışma Türkiye de 1990 yılıı ilk çeyreğide

Detaylı

Ki- kare Bağımsızlık Testi

Ki- kare Bağımsızlık Testi PARAMETRİK OLMAYAN İSTATİSTİKSEL TEKNİKLER Prof. Dr. Ali ŞEN Ki- kare Bağımsızlık Testi Daha öceki bölümlerde ölçümler arasıdaki ilişkileri asıl iceleeceğii gördük. Acak sıklıkla ilgileile veriler ölçüm

Detaylı

KIRILGAN BEŞLİ ÜLKELERİNİN HİSSE SENEDİ PİYASALARI ARASINDAKİ EŞBÜTÜNLEŞME ANALİZİ 1

KIRILGAN BEŞLİ ÜLKELERİNİN HİSSE SENEDİ PİYASALARI ARASINDAKİ EŞBÜTÜNLEŞME ANALİZİ 1 Uluslararası Yöetim İktisat ve İşletme Dergisi, Cilt 11, Sayı 24, 2015 It. Joural of Maagemet Ecoomics ad Busiess, Vol. 11, No. 24, 2015 KIRILGAN BEŞLİ ÜLKELERİNİN HİSSE SENEDİ PİYASALARI ARASINDAKİ EŞBÜTÜNLEŞME

Detaylı

A dan Z ye FOREX. Invest-AZ 2014

A dan Z ye FOREX. Invest-AZ 2014 A da Z ye FOREX Ivest-AZ 2014 Adres Telefo E-mail Url : Büyükdere Caddesi, Özseze ş Merkezi, C Blok No:126 Esetepe, Şişli, stabul : 0212 238 88 88 (Pbx) : bilgi@ivestaz.com.tr : www.ivestaz.com.tr Yap

Detaylı

Yatırım Projelerinde Kaynak Dağıtımı Analizi. Analysis of Resource Distribution in Investment Projects

Yatırım Projelerinde Kaynak Dağıtımı Analizi. Analysis of Resource Distribution in Investment Projects Uşak Üiversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (2012) 5/2, 89-101 Yatırım Projeleride Kayak Dağıtımı Aalizi Bahma Alp RENÇBER * Özet Bu çalışmaı amacı, yatırım projeleride kayak dağıtımıı icelemesidir. Yatırım

Detaylı

İSTATİSTİK 2. Tahmin Teorisi 07/03/2012 AYŞE S. ÇAĞLI. aysecagli@beykent.edu.tr

İSTATİSTİK 2. Tahmin Teorisi 07/03/2012 AYŞE S. ÇAĞLI. aysecagli@beykent.edu.tr İSTATİSTİK 2 Tahmi Teorisi 07/03/2012 AYŞE S. ÇAĞLI aysecagli@beyket.edu.tr İstatistik yötemler İstatistik yötemler Betimsel istatistik Çıkarımsal istatistik Tahmi Hipotez testleri Nokta tahmii Aralık

Detaylı

TÜRKİYE DE KAYITDIŞI EKONOMİ VE BÜYÜME İLİŞKİSİ

TÜRKİYE DE KAYITDIŞI EKONOMİ VE BÜYÜME İLİŞKİSİ ZKÜ Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 3, Sayı 5, 2007, ss. 7-87. TÜRKİYE DE KAYITDIŞI EKONOMİ VE BÜYÜME İLİŞKİSİ Doç.Dr. Gülsüm AKALIN Marmara Üiversitesi İİBF İktisat Bölümü gulsum@marmara.edu.tr Öğr.Gör.

Detaylı

MADENCİLİK YATIRIM PROJELERİNİN SOSYAL KARLILIK ANALİZİYLE DEĞERLENDİRİLMESİ

MADENCİLİK YATIRIM PROJELERİNİN SOSYAL KARLILIK ANALİZİYLE DEĞERLENDİRİLMESİ MADENCİLİK, Cilt 42, Sayı 3, Sayfa 25-30, Eylül 2003 Vol. 42, No. 3, pp 25-30, September 2003 MADENCİLİK YATIRIM PROJELERİNİN SOSYAL KARLILIK ANALİZİYLE DEĞERLENDİRİLMESİ Appraisal of Miig Ivestmet Projects

Detaylı

Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt: 25, Sayı: 2, 2011 225

Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt: 25, Sayı: 2, 2011 225 Atatürk Üiversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt: 25, Sayı: 2, 2011 225 İKTİSADİ BÜYÜMEDE FİNANSAL GELİŞMENİN ETKİSİ: D-8 ÜLKELERİNDE NEDENSELLİK İLİŞKİSİ Murat NİŞANCI (*) İlyas KARABIYIK

Detaylı

BÖLÜM 3 YER ÖLÇÜLERİ. Doç.Dr. Suat ŞAHİNLER

BÖLÜM 3 YER ÖLÇÜLERİ. Doç.Dr. Suat ŞAHİNLER BÖLÜM 3 YER ÖLÇÜLERİ İkici bölümde verileri frekas tablolarıı hazırlaması ve grafikleri çizilmesideki esas amaç; gözlemleri doğal olarak ait oldukları populasyo dağılışıı belirlemek ve dağılışı geel özelliklerii

Detaylı

İstanbul Göztepe Bölgesinin Makine Öğrenmesi Yöntemi ile Rüzgâr Hızının Tahmin Edilmesi

İstanbul Göztepe Bölgesinin Makine Öğrenmesi Yöntemi ile Rüzgâr Hızının Tahmin Edilmesi Makie Tekolojileri Elektroik Dergisi Cilt: 8, No: 4, 011 (75-80) Electroic Joural of Machie Techologies Vol: 8, No: 4, 011 (75-80) TEKNOLOJİK ARAŞTIRMALAR www.tekolojikarastirmalar.com e-issn:1304-4141

Detaylı

ISF404 SERMAYE PİYASALAR VE MENKUL KIYMETLER YÖNETİMİ

ISF404 SERMAYE PİYASALAR VE MENKUL KIYMETLER YÖNETİMİ 4. HAFTA ISF44 SERMAYE PİYASALAR VE MENKUL KIYMETLER YÖNETİMİ PARANIN ZAMAN DEĞERİ VE GETİRİ ÇEŞİTLERİ Doç. Dr. Murat YILDIRIM muratyildirim@karabuk.edu.tr 2 Paraı Zama Değeri Paraı Zama Değeri Yatırım

Detaylı

Türkiye de Turizm ve İhracat Gelirlerinin Ekonomik Büyüme Üzerindeki Etkisinin Testi: Eşbütünleşme ve Nedensellik Analizi

Türkiye de Turizm ve İhracat Gelirlerinin Ekonomik Büyüme Üzerindeki Etkisinin Testi: Eşbütünleşme ve Nedensellik Analizi Süleyma Demirel Üiversiesi, Fe Bilimleri Esiüsü Dergisi, 6-2 ( 202), 20-2 Türkiye de Turizm ve İhraca Gelirlerii Ekoomik Büyüme Üzerideki Ekisii Tesi: Eşbüüleşme ve Nedesellik Aalizi Esra POLAT, Süleyma

Detaylı

ÖRNEKLEME TEORİSİ VE TAHMİN TEORİSİ

ÖRNEKLEME TEORİSİ VE TAHMİN TEORİSİ İSTATİSTİKSEL TAHMİNLEME VE İSTATİSTİKSEL YORUMLAMA TAHMİNLEME SÜRECİ VE YORUMLAMA SÜRECİ ÖRNEKLEME TEORİSİ VE TAHMİN TEORİSİ ÖRNEKLEME VE ÖRNEKLEME ÖRNEKLEME DAĞILIMLARI VE ÖRNEKLEME DAĞILIMLARI Yorumlama

Detaylı

(3) Eğer f karmaşık değerli bir fonksiyon ise gerçel kısmı Ref Lebesgue. Ref f. (4) Genel karmaşık değerli bir fonksiyon için. (6.

(3) Eğer f karmaşık değerli bir fonksiyon ise gerçel kısmı Ref Lebesgue. Ref f. (4) Genel karmaşık değerli bir fonksiyon için. (6. Problemler 3 i Çözümleri Problemler 3 i Çözümleri Aşağıdaki özellikleri kaıtlamaızı ve buu yaıda daha fazla soyut kaıt vermeizi isteyeceğiz. h.h. eşitliğii ölçümü sıfır ola bir kümei tümleyei üzeride eşit

Detaylı

Tahmin Edici Elde Etme Yöntemleri

Tahmin Edici Elde Etme Yöntemleri 6. Ders Tahmi Edici Elde Etme Yötemleri Öceki derslerde ve ödevlerde U(0; ) ; = (0; ) da¼g l m da, da¼g l m üst s r ola parametresi içi tahmi edici olarak : s ra istatisti¼gi ve öreklem ortalamas heme

Detaylı

Doç. Dr. M. Mete DOĞANAY Prof. Dr. Ramazan AKTAŞ

Doç. Dr. M. Mete DOĞANAY Prof. Dr. Ramazan AKTAŞ TAHVİL DEĞERLEMESİ Doç. Dr. M. Mee DOĞANAY Prof. Dr. Ramaza AKTAŞ 1 İçerik Tahvil ve Özellikleri Faiz Oraı ve Tahvil Değeri Arasıdaki İlişki Tahvili Geiri Oraı ve Vadeye Kadar Geirisi Faiz Oraı Riski Verim

Detaylı

ISF404 SERMAYE PİYASALAR VE MENKUL KIYMETLER YÖNETİMİ

ISF404 SERMAYE PİYASALAR VE MENKUL KIYMETLER YÖNETİMİ .4.26 5. HAFTA ISF44 SERMAYE PİYASALAR VE MENKUL KIYMETLER YÖNETİMİ Mekul Kıymet Yatırımlarıı Değerlemesi Doç. Dr. Murat YILDIRIM muratyildirim@karabuk.edu.tr 2 Temel Değerleme Modeli Mekul Kıymet Değerlemesi

Detaylı

YAPIM YÖNETİMİ - EKONOMİSİ 04

YAPIM YÖNETİMİ - EKONOMİSİ 04 İşaat projelerii içi fiasal ve ekoomik aaliz yötemleri İşaat projeleri içi temel maliyet kavramları Yaşam boyu maliyet: Projei kafamızda şekillemeye başladığı ada itibare başlayıp kullaım ömrüü tamamlayaa

Detaylı

AÇIK ĐŞLETME BASAMAKLARI TENÖR KONTROLÜNDE JEOĐSTATĐSTĐKSEL TAHMĐN MODELĐ SEÇĐMĐ

AÇIK ĐŞLETME BASAMAKLARI TENÖR KONTROLÜNDE JEOĐSTATĐSTĐKSEL TAHMĐN MODELĐ SEÇĐMĐ Eskişehir Osmagazi Üiversitesi Müh.Mim.Fak.Dergisi C.XXI, S., 2008 Eg&Arch.Fac. Eskişehir Osmagazi Uiversity, Vol..XXI, No:, 2008 Makalei Geliş Tarihi : 2.02.2007 Makalei Kabul Tarihi : 23.03.2007 AÇIK

Detaylı

İstatistik ve Olasılık

İstatistik ve Olasılık İstatistik ve Olasılık Ders 3: MERKEZİ EĞİLİM VE DAĞILMA ÖLÇÜLERİ Prof. Dr. İrfa KAYMAZ Taım Araştırma souçlarıı açıklamasıda frekas tablosu ve poligou isteile bilgiyi her zama sağlamayabilir. Verileri

Detaylı

20 (1), 109-115, 2008 20(1), 109-115, 2008. kakilli@marmara.edu.tr

20 (1), 109-115, 2008 20(1), 109-115, 2008. kakilli@marmara.edu.tr Fırat Üiv. Fe ve Müh. il. Dergisi Sciece ad Eg. J of Fırat Uiv. 0 (), 09-5, 008 0(), 09-5, 008 Harmoikleri Reaktif Güç Kompazasyo Sistemlerie Etkilerii İcelemesi ve Simülasyou da KKİİ, Koray TUNÇP ve Mehmet

Detaylı

Günlük Bülten. 06 Şubat 2013. TÜFE bazlı reel efektif döviz kuru endeksi Ocak ayında 120.16'ya yükseldi

Günlük Bülten. 06 Şubat 2013. TÜFE bazlı reel efektif döviz kuru endeksi Ocak ayında 120.16'ya yükseldi 06 Şubat 2013 Çarşamba Gülük Bülte İMKB verileri İMKB 100 80,309.9 Piyasa Değeri-TÜM ($m) 321,722.1 Halka Açık Piyasa Değeri-TÜM ($m) 92,241.7 Gülük İşlem Hacmi-TÜM ($m) 1,673.26 Yurtdışı piyasalar Borsalar

Detaylı

İSTATİSTİKSEL TAHMİNLEME VE HİPOTEZ TESTİ

İSTATİSTİKSEL TAHMİNLEME VE HİPOTEZ TESTİ İSTATİSTİKSEL TAHMİNLEME VE HİPOTEZ TESTİ Bu bölümdeki yötemler, bilimeye POPULASYON PARAMETRE değeri hakkıda; TAHMİN yapmaya yöelik ve, KARAR vermekle ilgili, olmak üzere iki grupta icelemektedir. Parametre

Detaylı

MEKANİK TESİSATTA EKONOMİK ANALİZ

MEKANİK TESİSATTA EKONOMİK ANALİZ MEKANİK TESİSATTA EKONOMİK ANALİZ Mustafa ÖZDEMİR İ. Cem PARMAKSIZOĞLU ÖZET Düya çapıda rekabeti ö plaa çıktığı bu gükü şartlarda, e gelişmiş ürüü, e kısa sürede, e ucuza üretmek veya ilk yatırım ve işletme

Detaylı

İstatistik ve Olasılık

İstatistik ve Olasılık İstatistik ve Olasılık Ders 3: MERKEZİ EĞİLİM VE DAĞILMA ÖLÇÜLERİ Prof. Dr. İrfa KAYMAZ Taım Araştırma souçlarıı açıklamasıda frekas tablosu ve poligou isteile bilgiyi her zama sağlamayabilir. Verileri

Detaylı

OKUL ÖNCESİ DÖNEM İŞİTME ENGELLİLERDE MÜZİK EĞİTİMİ İLE ÇOCUKLARIN GELİŞİM ÖZELLİKLERİ ÜZERİNE TERAPÖTİK BİR ÇALIŞMA

OKUL ÖNCESİ DÖNEM İŞİTME ENGELLİLERDE MÜZİK EĞİTİMİ İLE ÇOCUKLARIN GELİŞİM ÖZELLİKLERİ ÜZERİNE TERAPÖTİK BİR ÇALIŞMA Joural of Research i Educatio ad Teachig OKUL ÖNCESİ DÖNEM İŞİTME ENGELLİLERDE MÜZİK EĞİTİMİ İLE ÇOCUKLARIN GELİŞİM ÖZELLİKLERİ ÜZERİNE TERAPÖTİK BİR ÇALIŞMA Yard.Doç.Dr. Tüli Malkoç Marmara Üiversitesi

Detaylı

İLKÖĞRETİM ÖĞRENCİLERİNİN OKUL KANTİNLERİNDE SATIN ALMA DAVRANIŞLARI ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA

İLKÖĞRETİM ÖĞRENCİLERİNİN OKUL KANTİNLERİNDE SATIN ALMA DAVRANIŞLARI ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA Süleyma Demirel Üiversitesi Sosyal Bilimler Estitüsü Dergisi Joural of Süleyma Demirel Uiversity Istitute of Social Scieces Yıl: 2011/1, Sayı:13 Year: 2011/1, Number:13 İLKÖĞRETİM ÖĞRENCİLERİNİN OKUL KANTİNLERİNDE

Detaylı

Hipotez Testleri. Parametrik Testler

Hipotez Testleri. Parametrik Testler Hipotez Testleri Parametrik Testler Hipotez Testide Adımlar Bir araştırma sorusuu belirlemesi Araştırma sorusua dayaa istatistiki hipotezleri oluşturulması (H 0 ve H A ) Hedef populasyoda öreklemi elde

Detaylı

TÜRKİYE İÇİN SERMAYE STOK VERİLERİ GÜNCELLENMESİ VE BÜYÜME ORANIYLA İLİŞKİSİ: 1972-2008 DÖNEMİ

TÜRKİYE İÇİN SERMAYE STOK VERİLERİ GÜNCELLENMESİ VE BÜYÜME ORANIYLA İLİŞKİSİ: 1972-2008 DÖNEMİ TÜRKİYE İÇİN SERMAYE STOK VERİLERİ GÜNCELLENMESİ VE BÜYÜME ORANIYLA İLİŞKİSİ: 1972-2008 DÖNEMİ Updatig Capital Stock Data for Turkey ad Its Relatioship with Growth Rate: The Period of 1972-2008 Dr. Ahmet

Detaylı

FİBER BRAGG IZGARA TABANLI OPTİK SENSÖRÜN ANALİZİ

FİBER BRAGG IZGARA TABANLI OPTİK SENSÖRÜN ANALİZİ FİER RAGG IZGARA TAANLI OPTİK SENSÖRÜN ANALİZİ Lale KARAMAN 1 N. Özlem ÜNVERDİ Elektroik ve Haberleşme Mühedisliği ölümü Elektrik-Elektroik Fakültesi Yıldız Tekik Üiversitesi, 34349, eşiktaş, İstabul 1

Detaylı

ÖzelKredi. İsteklerinize daha kolay ulaşmanız için

ÖzelKredi. İsteklerinize daha kolay ulaşmanız için ÖzelKredi İstekleriize daha kolay ulaşmaız içi Yei özgürlükler keşfedi. Sizi içi öemli olaları gerçekleştiri. Hayalleriizi süsleye yei bir arabaya yei mobilyalara kavuşmak mı istiyorsuuz? Veya özel güler

Detaylı

Günlük Bülten. 31 Ocak 2013. Turizm gelirleri 2012 yılında %1.8 arttı. HSBC Takipteki Şirketler 4Ç 2012 Finansal Tahminleri

Günlük Bülten. 31 Ocak 2013. Turizm gelirleri 2012 yılında %1.8 arttı. HSBC Takipteki Şirketler 4Ç 2012 Finansal Tahminleri 31 Ocak 2013 Perşembe Gülük Bülte İMKB verileri İMKB 100 78,982.9 Piyasa Değeri-TÜM ($m) 315,056.7 Halka Açık Piyasa Değeri-TÜM ($m) 90,359.1 Gülük İşlem Hacmi-TÜM ($m) 2,603.21 Turizm gelirleri 2012 yılıda

Detaylı

DOĞRUSAL PROGRAMLAMA İLE PORTFÖY OPTİMİZASYONU VE İMKB VERİLERİNE UYGULANMASI ÜZERİNE BİR ÇALIŞMA

DOĞRUSAL PROGRAMLAMA İLE PORTFÖY OPTİMİZASYONU VE İMKB VERİLERİNE UYGULANMASI ÜZERİNE BİR ÇALIŞMA DOĞRUSAL PROGRAMLAMA İLE PORTFÖY OPTİMİZASYONU VE İMKB VERİLERİNE UYGULANMASI ÜZERİNE BİR ÇALIŞMA Filiz KARDİYEN (*) Özet: Portföy seçim problemi içi klasik bir yaklaşım ola karesel programlama yötemi,

Detaylı

TEKNOLOJĐK ARAŞTIRMALAR

TEKNOLOJĐK ARAŞTIRMALAR www.tekolojikarastirmalar.com e-issn:134-4141 Makie Tekolojileri Elektroik Dergisi 28 (3) 41-48 TEKNOLOJĐK ARAŞTIRMALAR Makale Düşük Sıcak Kayaklı Isı Pompaları Eerji Maliyet Aalizi Özet Murat KAYA Hitit

Detaylı

TĐCARĐ MATEMATĐK - 5.2 Bileşik Faiz

TĐCARĐ MATEMATĐK - 5.2 Bileşik Faiz TĐCARĐ MATEMATĐK - 5 Bileşik 57ÇÖZÜMLÜ ÖRNEKLER: Örek 57: 0000 YTL yıllık %40 faiz oraıyla yıl bileşik faiz ile bakaya yatırılmıştır Bu paraı yılı souda ulaşacağı değer edir? IYol: PV = 0000 YTL = PV (

Detaylı

Coşkun Can Aktan (ed.), Yoksullukla Mücadele Stratejileri, Ankara: Hak-İş Konfederasyonu Yayınları, 2002.

Coşkun Can Aktan (ed.), Yoksullukla Mücadele Stratejileri, Ankara: Hak-İş Konfederasyonu Yayınları, 2002. Coşku Ca Akta (ed.), Yoksullukla Mücadele Stratejileri, Akara: Hak-İş Kofederasyou Yayıları, 2002. GELİR DAĞILIMINDA ADALET(SİZ)LİK VE GELİR EŞİT(SİZ)LİĞİ: TERMİNOLOJİ, TEMEL KAVRAMLAR VE ÖLÇÜM YÖNTEMLERİ

Detaylı

PSİKİYATRİ POLİKLİNİĞİNDE KONTROL SÜREKLİLİĞİNİ ETKİLEYEN FAKTÖRLERİN ARAŞTIRILMASI

PSİKİYATRİ POLİKLİNİĞİNDE KONTROL SÜREKLİLİĞİNİ ETKİLEYEN FAKTÖRLERİN ARAŞTIRILMASI Kriz Dergisi 3 (1-2): 133-137 PSİKİYATRİ POLİKLİNİĞİNDE KONTROL SÜREKLİLİĞİNİ ETKİLEYEN FAKTÖRLERİN ARAŞTIRILMASI Ayça GÜRDAL*, Hasa MIRSAL" GİRİŞ VE AMAÇ Ayakta tedavi sürekliliği, diğer tıp dallarıda

Detaylı

The Determination of Food Preparation and Consumption of the Working and Non-Working Women in Samsun

The Determination of Food Preparation and Consumption of the Working and Non-Working Women in Samsun Research Turkish Joural of Family Medicie & Primary Care www.tjfmpc.com The Determiatio of Food Preparatio ad Cosumptio of the Workig ad No-Workig Wome i Samsu Samsu İlide, ve Kadıları, Evde Besi Hazırlama

Detaylı

TAYVAN ÇİN HALK CUMHURİYETİ İLİŞKİLERİNDE SOSYOLOJİK DÖNÜŞÜM

TAYVAN ÇİN HALK CUMHURİYETİ İLİŞKİLERİNDE SOSYOLOJİK DÖNÜŞÜM Türkmeeli İşbirliği ve Kültür Vakfı AVRASYA İNCELEMELERİ MERKEZİ CENTER FOR EURASIAN STUDIES TAYVAN ÇİN HALK CUMHURİYETİ İLİŞKİLERİNDE SOSYOLOJİK DÖNÜŞÜM ÇİN TAYVAN 30 Aralık 2014, Akara TAYVAN ÇİN HALK

Detaylı

Diziler ve Seriler ÜNİTE. Amaçlar. İçindekiler. Yazar Prof.Dr. Vakıf CAFEROV

Diziler ve Seriler ÜNİTE. Amaçlar. İçindekiler. Yazar Prof.Dr. Vakıf CAFEROV Diziler ve Seriler Yazar Prof.Dr. Vakıf CAFEROV ÜNİTE 7 Amaçlar Bu üiteyi çalıştıkta sora; dizi kavramıı taıyacak, dizileri yakısaklığıı araştırabilecek, sosuz toplamı alamıı bilecek, serileri yakısaklığıı

Detaylı

Anahtar Kelimeler: Döviz Kuru, Döviz Kuru Oynaklığı, Dış Ticaret Hacmi

Anahtar Kelimeler: Döviz Kuru, Döviz Kuru Oynaklığı, Dış Ticaret Hacmi DÖVĠZ KURU SEVĠYESĠ ve OYNAKLIĞININ DIġ TĠCARET AKIMLARI ÜZERĠNE ETKĠSĠ: ĠMALAT SANAYĠ SEKTÖRÜ ÖRNEĞĠ A.Beyhan AKAY 1 Mehmet ZANBAK 2 Özet 7 li yılların başlarında dalgalı döviz kuru rejimine geçişle beraber,

Detaylı

3. Bölüm Paranın Zaman Değeri. Prof. Dr. Ramazan AktaĢ

3. Bölüm Paranın Zaman Değeri. Prof. Dr. Ramazan AktaĢ 3. Bölüm Paraı Zama Değeri Prof. Dr. Ramaza AktaĢ Amaçlarımız Bu bölümü tamamladıkta sora aşağıdaki bilgi ve becerilere sahip olabileceksiiz: Paraı zama değeri kavramıı alaşılması Faiz türlerii öğremek

Detaylı

Veteriner İlaçları Satış Yetkisinin Veteriner Hekimliği Açısından Değerlendirilmesi: II. İlaç Satış Yetkisinin Vizyon ve Bilanço Üzerine Etkileri [1]

Veteriner İlaçları Satış Yetkisinin Veteriner Hekimliği Açısından Değerlendirilmesi: II. İlaç Satış Yetkisinin Vizyon ve Bilanço Üzerine Etkileri [1] Kafkas Uiv Vet Fak Derg 6 ():, 00 DOI:0./kvfd.00.6 RESEARCH ARTICLE Veterier İlaçları Satış Yetkisii Veterier Hekimliği Açısıda Değerledirilmesi: II. İlaç Satış Yetkisii Vizyo ve Bilaço Üzerie Etkileri

Detaylı

Bölüm 5: Hareket Kanunları

Bölüm 5: Hareket Kanunları Bölüm 5: Hareket Kauları Kavrama Soruları 1- Bir cismi kütlesi ile ağırlığı ayımıdır? 2- Ne zama bir cismi kütlesi sayısal değerce ağırlığıa eşit olur? 3- Eşit kollu terazi kütleyi mi yoksa ağırlığı mı

Detaylı

ÖĞRENME ETKİLİ HAZIRLIK VE TAŞIMA ZAMANLI PARALEL MAKİNELİ ÇİZELGELEME PROBLEMİ

ÖĞRENME ETKİLİ HAZIRLIK VE TAŞIMA ZAMANLI PARALEL MAKİNELİ ÇİZELGELEME PROBLEMİ Öğreme Etkili Hazırlık ve Taşıma Zamalı Paralel Makieli Çizelgeleme Problemi HAVACILIK VE UZAY TEKNOLOJİLERİ DERGİSİ TEMMUZ 2006 CİLT 2 SAYI 4 (67-72) ÖĞRENME ETKİLİ HAZIRLIK VE TAŞIMA ZAMANLI PARALEL

Detaylı

BASAMAK ATLAYARAK VEYA FARKLI ZIPLAYARAK İLERLEME DURUMLARININ SAYISI

BASAMAK ATLAYARAK VEYA FARKLI ZIPLAYARAK İLERLEME DURUMLARININ SAYISI Projesii Kousu: Bir çekirgei metre, metre veya 3 metre zıplayarak uzuluğu verile bir yolu kaç farklı şekilde gidebileceği ya da bir kişii veya (veya 3) basamak atlayarak basamak sayısı verile bir merdivei

Detaylı

Kırsal Kalkınma için IPARD Programı ndan Sektöre BÜYÜK DESTEK

Kırsal Kalkınma için IPARD Programı ndan Sektöre BÜYÜK DESTEK KAPAK KONUSU Kırsal Kalkıma içi IPARD Programı da Sektöre BÜYÜK DESTEK Kırsal Kalkıma (IPARD) Programı Kırmızı Et Üretimi ve Et Ürülerii İşlemesi ve Pazarlaması alalarıda gerçekleştirilecek yatırımları

Detaylı

BİLGİNİN EĞİTİM TEKNOLOJİLERİNDEN YARARLANARAK EĞİTİMDE PAYLAŞIMI

BİLGİNİN EĞİTİM TEKNOLOJİLERİNDEN YARARLANARAK EĞİTİMDE PAYLAŞIMI The Turkish Olie Joural of Educatioal Techology TOJET July 2005 ISSN: 106521 volume Issue Article 16 BİLGİNİN EĞİTİM TEKNOLOJİLERİNDEN YARARLANARAK EĞİTİMDE PAYLAŞIMI Yard. Doç. Dr. Bahadti RÜZGAR Marmara

Detaylı

TOPOLOJİK TEMEL KAVRAMLAR

TOPOLOJİK TEMEL KAVRAMLAR TOPOLOJİK TEMEL KAVRAMLAR 1.1. Kümeler ve Foksiyolar A ı bir elemaıa B i yalız bir elemaıı eşleye bağıtıya bir foksiyo deir. f : A B, Domf = U A ve ragef B dir. Taım 1.1.1. f : A B foksiyou içi V A olsu.

Detaylı

ARAŞTIRMA MAKALESİ /RESEARCH ARTICLE

ARAŞTIRMA MAKALESİ /RESEARCH ARTICLE ANADOLU ÜNİVERSİTESİ BİLİM VE TEKNOLOJİ DERGİSİ ANADOLU UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE AND TECHNOLOGY Cilt/Vol.:-Sayı/No: : 355-366 (9) ARAŞTIRMA MAKALESİ /RESEARCH ARTICLE TEK DEĞİŞKENLİ KARARLI DAĞILIMLAR,

Detaylı

PERİYODİK OPSİYONLU YENİLEME MODELİ PARAMETRELERİNİN SİMÜLASYON YARDIMIYLA BELİRLENMESİ

PERİYODİK OPSİYONLU YENİLEME MODELİ PARAMETRELERİNİN SİMÜLASYON YARDIMIYLA BELİRLENMESİ 46 PERİYODİK OPSİYONLU YENİLEME MODELİ PARAMETRELERİNİN SİMÜLASYON YARDIMIYLA BELİRLENMESİ ÖZET Arş. Gör. İbrahim Zeki AKYURT Arş. Gör. Emrah ÖNDER Birçok işletme tarafıda stok politikası olarak, düşük

Detaylı

ANA NİRENGİ AĞLARINDA NİRENGİ SAYISINA GÖRE GPS ÖLÇÜ SÜRELERİNİN KURAMSAL OLARAK BULUNMASI

ANA NİRENGİ AĞLARINDA NİRENGİ SAYISINA GÖRE GPS ÖLÇÜ SÜRELERİNİN KURAMSAL OLARAK BULUNMASI TMMOB Harita ve Kadastro Mühedisleri Odası 13. Türkiye Harita Bilimsel ve Tekik Kurultayı 18 22 Nisa 2011, Akara ANA NİRENGİ AĞLARINDA NİRENGİ SAYISINA GÖRE GPS ÖLÇÜ SÜRELERİNİN KURAMSAL OLARAK BULUNMASI

Detaylı

DENEYĐN AMACI: Bu deneyin amacı MOS elemanların temel özelliklerini, n ve p kanallı elemanların temel uygulamalarını öğretmektir.

DENEYĐN AMACI: Bu deneyin amacı MOS elemanların temel özelliklerini, n ve p kanallı elemanların temel uygulamalarını öğretmektir. DENEY NO: 7 MOSFET ÖLÇÜMÜ ve UYGULAMALARI DENEYĐN AMACI: Bu deeyi amacı MOS elemaları temel özelliklerii, ve p kaallı elemaları temel uygulamalarıı öğretmektir. DENEY MALZEMELERĐ Bu deeyde 4007 MOS paketi

Detaylı

ÇÖZÜM.1. S.1. Uyarılmış bir hidrojen atomunda Balmer serisinin H β çizgisi gözlenmiştir. Buna göre,bunun dışında hangi serilerin çizgileri gözlenir?

ÇÖZÜM.1. S.1. Uyarılmış bir hidrojen atomunda Balmer serisinin H β çizgisi gözlenmiştir. Buna göre,bunun dışında hangi serilerin çizgileri gözlenir? KONU:ATOM FİĞİ ebuyukfizikci@otmail.com HAIRLAYAN ve SORU ÇÖÜMLERİ:Amet Selami AKSU Fizik Öğretmei www.fizikvefe.com S.1. Uyarılmış bir idroje atomuda Balmer serisii H β çizgisi gözlemiştir. Bua göre,buu

Detaylı

Yükselen Reel Faizler Türkiye de Toplam Talebi Arttırır

Yükselen Reel Faizler Türkiye de Toplam Talebi Arttırır 14 ias Politik& Ekoomik Yorumlar 27 Cilt: 44 Saı:58 Yüksele Reel aizler Türkie de Toplam Talebi Arttırır Cem Mehmet BAYDUR 1 Özet Bu makalede eflasola mücadele etmede Türkie Cumhuriet Merkez Bakasıı (TCMB)

Detaylı

Makro İktisat II Örnek Sorular. 1. Tüketim fonksiyonu ise otonom vergi çarpanı nedir? (718 78) 2. GSYİH=120

Makro İktisat II Örnek Sorular. 1. Tüketim fonksiyonu ise otonom vergi çarpanı nedir? (718 78) 2. GSYİH=120 Makro İktisat II Örnek Sorular 1. Tüketim fonksiyonu ise otonom vergi çarpanı nedir? (718 78) 2. GSYİH=120 Tüketim harcamaları = 85 İhracat = 6 İthalat = 4 Hükümet harcamaları = 14 Dolaylı vergiler = 12

Detaylı

2015 MAYIS ÖZEL SEKTÖRÜN YURT DIŞINDAN SAĞLADIĞI KREDİ BORCU GELİŞMELERİ

2015 MAYIS ÖZEL SEKTÖRÜN YURT DIŞINDAN SAĞLADIĞI KREDİ BORCU GELİŞMELERİ MAYIS ÖZEL SEKTÖRÜN YURT DIŞINDAN SAĞLADIĞI KREDİ BORCU GELİŞMELERİ 14 Temmuz Özel Sektörün Yurt Dışından Sağladığı Kredi Borcuna ilişkin yılı Mayıs verileri, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) tarafından

Detaylı

DÖNEM I BİYOİSTATİSTİK, HALK SAĞLIĞI VE RUH SAĞLIĞI DERS KURULU Ders Kurulu Başkanı : Yrd.Doç.Dr. İsmail YILDIZ

DÖNEM I BİYOİSTATİSTİK, HALK SAĞLIĞI VE RUH SAĞLIĞI DERS KURULU Ders Kurulu Başkanı : Yrd.Doç.Dr. İsmail YILDIZ DÖNEM I BİYOİSTATİSTİK, HALK SAĞLIĞI VE RUH SAĞLIĞI DERS KURULU Ders Kurulu Başkaı : Yrd.Doç.Dr. İsmail YILDIZ ARAŞTIRMADA PLANLAMA VE ÇÖZÜMLEME (03-09 Ocak 014 Y.ÇELİK) Araştırma Süreci (The research

Detaylı

TOPLUMDA ERKEK HEMŞİRE ALGISI

TOPLUMDA ERKEK HEMŞİRE ALGISI TOPLUMDA ERKEK HEMŞİRE ALGISI Meryem Saatçı * Özet Amaç: Toplumu erkek hemşirelerle ilgili düşüce ve görüşlerii belirlemesi. Yötem: Kesitsel türde yapıla çalışma 100 kişi üzeride, yüz yüze görüşülerek

Detaylı

Yukarıdaki sonucu onaylarım. Prof. Dr. Ülkü MEHMETOĞLU. Enstitü Müdürü

Yukarıdaki sonucu onaylarım. Prof. Dr. Ülkü MEHMETOĞLU. Enstitü Müdürü ANKARA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YÜKSEK LİSANS TEZİ DURAĞAN OLMAYAN ZAMAN SERİLERİNDE KOİNTEGRASYON VEKTÖRÜNÜN TAHMİNİ ÜZERİNE BİR ÇALIŞMA Yudum BALKAYA İSTATİSTİK ANABİLİM DALI ANKARA 006 Her

Detaylı

NİĞDE İLİ RÜZGAR ENERJİSİ POTANSİYELİ WIND ENERGY POTENTIAL OF NIGDE PROVINCE

NİĞDE İLİ RÜZGAR ENERJİSİ POTANSİYELİ WIND ENERGY POTENTIAL OF NIGDE PROVINCE Niğde Üiersitesi Mühedislik Bilimleri Dergisi, Cilt 1, Sayı, (1), 37-47 NİĞDE İLİ RÜZGAR ENERJİSİ POTANSİYELİ Uğur YILDIRIM 1,* Yauz GAZİBEY, Afşi GÜNGÖR 1 1 Makie Mühedisliği Bölümü, Mühedislik Fakültesi,

Detaylı

AYDIN İLİNDE YAŞ SEBZE ve MEYVE TOPTANCI HALLERİNİN İNCELENMESİ* Mehmet Hakan ÇOŞKUN1, Renan TUNALIOĞLU2

AYDIN İLİNDE YAŞ SEBZE ve MEYVE TOPTANCI HALLERİNİN İNCELENMESİ* Mehmet Hakan ÇOŞKUN1, Renan TUNALIOĞLU2 Ada Mederes Üiversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi 205; 2(2) : 83-2 Joural of Ada Mederes Uiversity Agricultural Faculty 205; 2(2) : 83-2 Araştırma / Research AYDIN İLİNDE YAŞ SEBZE ve MEYVE TOPTANCI HALLERİNİN

Detaylı

TOPLAM KOLESTEROL, LDL, HDL VE TRİGLİSERİT SEVİYELERİNİN YAŞA GÖRE DEĞİŞİMİNİN DEĞİŞİK REGRESYON MODELLERİYLE İNCELENMESİ

TOPLAM KOLESTEROL, LDL, HDL VE TRİGLİSERİT SEVİYELERİNİN YAŞA GÖRE DEĞİŞİMİNİN DEĞİŞİK REGRESYON MODELLERİYLE İNCELENMESİ T.C. İNÖNÜ ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ TOPLAM KOLESTEROL, LDL, HDL VE TRİGLİSERİT SEVİYELERİNİN YAŞA GÖRE DEĞİŞİMİNİN DEĞİŞİK REGRESYON MODELLERİYLE İNCELENMESİ YÜKSEK LİSANS TEZİ EMRE DİRİCAN

Detaylı

4.Bölüm Tahvil Değerlemesi. Doç. Dr. Mete Doğanay Prof. Dr. Ramazan Aktaş

4.Bölüm Tahvil Değerlemesi. Doç. Dr. Mete Doğanay Prof. Dr. Ramazan Aktaş 4.Bölüm Tahvil Değerlemesi Doç. Dr. Mee Doğaay Prof. Dr. Ramaza Akaş Amaçlarımız Bu bölümü amamladıka sora aşağıdaki bilgi ve becerilere sahip olabileceksiiz: Tahvillerle ilgili emel kavramları bilmek

Detaylı

13.02.2014 CARİ İŞLEMLER DENGESİ

13.02.2014 CARİ İŞLEMLER DENGESİ 13.02.2014 CARİ İŞLEMLER DENGESİ Aralık ayı cari işlemler açığı piyasa beklentisi olan -7,5 Milyar doların üzerinde -8,322 milyar dolar olarak geldi. 2013 yılı cari işlemler açığı bir önceki yıla göre

Detaylı

İKİ ÖLÇÜTLÜ PARALEL MAKİNELİ ÇİZELGELEME PROBLEMİ: MAKSİMUM TAMAMLANMA ZAMANI VE MAKSİMUM ERKEN BİTİRME

İKİ ÖLÇÜTLÜ PARALEL MAKİNELİ ÇİZELGELEME PROBLEMİ: MAKSİMUM TAMAMLANMA ZAMANI VE MAKSİMUM ERKEN BİTİRME V. Ulusal Üretim Araştırmaları Sempozyumu, İstabul Ticaret Üversitesi, 25-27 Kasım 2005 İKİ ÖLÇÜTLÜ PARALEL MAKİNELİ ÇİZELGELEME PROBLEMİ: MAKSİMUM TAMAMLANMA ZAMANI VE MAKSİMUM ERKEN BİTİRME Tamer EREN

Detaylı

FİNANSAL SERBESTLEŞME VE FİNANSAL KRİZLER 4

FİNANSAL SERBESTLEŞME VE FİNANSAL KRİZLER 4 FİNANSAL SERBESTLEŞME VE FİNANSAL KRİZLER 4 Prof. Dr. Yıldırım Beyazıt ÖNAL 6. HAFTA 4. GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELERE ULUSLAR ARASI FON HAREKETLERİ Gelişmekte olan ülkeler, son 25 yılda ekonomik olarak oldukça

Detaylı

TEMEL KAVRAMLAR GİRİŞ

TEMEL KAVRAMLAR GİRİŞ TEMEL KAVRAMLAR GİRİŞ İstatistik kelimesii kökei Almaca olup devlet alamıa gelmektedir. İstatistik kelimesi gülük hayatta farklı alamlarda kullaılmaktadır. Televizyoda bir futbol müsabakasıı izleye bir

Detaylı

Eczacılık Fakültesi Öğrencilerinin Mesleğe Yaklaşımları Pharmacy Students' Approach to Their Profession

Eczacılık Fakültesi Öğrencilerinin Mesleğe Yaklaşımları Pharmacy Students' Approach to Their Profession Eczacılık Fakültesi Öğrecilerii Mesleğe Yaklaşımları Pharmacy Studets' Approach to Their Professio Işıl ŞİMŞEK* Yıldır ATAKURT** Bihter YAZICIOĞLU*** ÖZET Bu çalışmada, Eczacılık Fakültesi öğrecilerii

Detaylı

ANALİTİK HİYERARŞİ SÜRECİ İLE KREDİ DERECELENDİRME ANALİZİ ÜZERİNE BİR MODEL ÖNERİSİ

ANALİTİK HİYERARŞİ SÜRECİ İLE KREDİ DERECELENDİRME ANALİZİ ÜZERİNE BİR MODEL ÖNERİSİ ANALİTİK HİYERARŞİ SÜRECİ İLE KREDİ DERECELENDİRME ANALİZİ ÜZERİNE BİR MODEL ÖNERİSİ Doç. Dr. Göktuğ Cek AKKAYA Dokuz Eylül Üiversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi İşletme Bölümü cek.akkaya@deu.edu.tr

Detaylı

OKUL ÖNCESİ DÖNEM İŞİTME ENGELLİ ÇOCUKLARDA MÜZİK EĞİTİMİNİN SÖZEL AÇIKLAMA BECERİLERİNE ETKİSİ

OKUL ÖNCESİ DÖNEM İŞİTME ENGELLİ ÇOCUKLARDA MÜZİK EĞİTİMİNİN SÖZEL AÇIKLAMA BECERİLERİNE ETKİSİ OKUL ÖNCESİ DÖNEM İŞİTME ENGELLİ ÇOCUKLARDA MÜZİK EĞİTİMİNİN SÖZEL AÇIKLAMA BECERİLERİNE ETKİSİ Yrd. Doç. Dr. Tüli Malkoç Marmara Üiversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi, Göztepe, tmalkoc@marmara.edu.tr Fuda

Detaylı

7. Ders. Bazı Kesikli Olasılık Dağılımları

7. Ders. Bazı Kesikli Olasılık Dağılımları Hatırlatma: ( Ω, U, P) bir olasılık uzayı ve 7. Ders Bazı Kesikli Olasılık Dağılımları : Ω ω R ( ω) foksiyou Borel ölçülebilir, yai B B içi { ω Ω : ( ω) B } U oluyorsa foksiyoua bir Rasgele Değişke deir.

Detaylı

ÜSTEL VE Kİ-KARE DAĞILIMLARI ARASINDAKİ İLİŞKİNİN SİMULASYON İLE ÜRETİLEN RANDOM SAYILARLA GÖSTERİLMESİ

ÜSTEL VE Kİ-KARE DAĞILIMLARI ARASINDAKİ İLİŞKİNİN SİMULASYON İLE ÜRETİLEN RANDOM SAYILARLA GÖSTERİLMESİ C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt 4, Sayı, 3 97 ÜSTEL VE Kİ-KARE DAĞILIMLARI ARASINDAKİ İLİŞKİNİN SİMULASYON İLE ÜRETİLEN RANDOM SAYILARLA GÖSTERİLMESİ Yalçı KARAGÖZ Cumhuriyet Üiversitesi

Detaylı

12.03.2014 CARİ İŞLEMLER DENGESİ

12.03.2014 CARİ İŞLEMLER DENGESİ 12.03.2014 CARİ İŞLEMLER DENGESİ Ocak ayı cari işlemler açığı piyasa beklentisi olan -5,2 Milyar doların altında -4,88 milyar dolar olarak geldi. Ocak ayında dış ticaret açığı geçen yılın aynı ayına göre

Detaylı

YAPISAL ELEMANLARIN TİTREŞİM FREKANSLARININ ANALİZİ İÇİN ÜÇ BOYUTLU TIMOSHENKO KİRİŞ ELEMANI

YAPISAL ELEMANLARIN TİTREŞİM FREKANSLARININ ANALİZİ İÇİN ÜÇ BOYUTLU TIMOSHENKO KİRİŞ ELEMANI 2. Türkiye Deprem Mühedisliği ve Sismoloji Koferası YAPISAL ELEMANLARIN TİTREŞİM FREKANSLARININ ANALİZİ İÇİN ÜÇ BOYUTLU TIMOSHENKO KİRİŞ ELEMANI ÖZET: O. Soydaş 1 ve A. Sarıtaş 2 1 Doktora Öğrecisi, İşaat

Detaylı

DİKDÖRTGEN SPİRAL ANTENLER ÜZERİNE BİR İNCELEME

DİKDÖRTGEN SPİRAL ANTENLER ÜZERİNE BİR İNCELEME DİKDÖRTGEN SPİRAL ANTENLER ÜZERİNE BİR İNCELEME Uğur SAYNAK ve Alp KUŞTEPELİ Elektrik-Elektroik Mühedisliği Bölümü İzmir Yüksek Tekoloji Estitüsü, 35430, Urla, İZMİR e-posta: ugursayak@iyte.edu.tr e-posta:

Detaylı

Bankacılık Sektörü Hisse Senedi Endeksi İle Enflasyon Arasındaki İlişki: Yedi Ülke Örneği

Bankacılık Sektörü Hisse Senedi Endeksi İle Enflasyon Arasındaki İlişki: Yedi Ülke Örneği YÖNETİM VE EKONOMİ Yıl:213 Cil:2 Sayı:2 Celal Bayar Üiversiesi İ.İ.B.F. MANİSA Bakacılık Sekörü Hisse Seedi Edeksi İle Eflasyo Arasıdaki İlişki: Yedi Ülke Öreği Doç. Dr. Aslı YÜKSEL Bahçeşehir Üiversiesi,

Detaylı

T y t / T. t tj j. y a x 0

T y t / T. t tj j. y a x 0 İstabul Üiversitesi İşletme Fakültesi Dergisi Istabul Uiversity Joural of the School of Busiess Admiistratio Cilt/Vol:39, Sayı/No:2, 2, 359-369 ISSN: 33-732 www.ifdergisi.org 2 Portföy optimizasyouda SVFM

Detaylı

ANKARA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YÜKSEK LISANS TEZİ MARKOV ZİNCİRLERİNDE BOOTSTRAP. Serhat DUMAN İSTATİSTİK ANABİLİM DALI ANKARA 2006

ANKARA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YÜKSEK LISANS TEZİ MARKOV ZİNCİRLERİNDE BOOTSTRAP. Serhat DUMAN İSTATİSTİK ANABİLİM DALI ANKARA 2006 ANKARA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YÜKSEK LISANS TEZİ MARKOV ZİNCİRLERİNDE BOOTSTRAP Serhat DUMAN İSTATİSTİK ANABİLİM DALI ANKARA 26 Her hakkı saklıdır Yrd. Doç. Dr. İhsa KARABULUT u daışmalığıda,

Detaylı

Depolamanın imalatçı tarafından yapıldığı doğrudan sevkiyat. Depolama imalatçı, sevkiyat sırasında birleştirme

Depolamanın imalatçı tarafından yapıldığı doğrudan sevkiyat. Depolama imalatçı, sevkiyat sırasında birleştirme Dağıtım Ağı Tasarımı Seçimi Uygu ağ seçimide ürü karakteristiklerii yaısıra dağıtım ağıı güçllü ve zayıf yöleri de göz öüüe alımalıdır. Geçe hafta ele aldığımız tasarımları hem güçlü hem de zayıf yöleride

Detaylı

MATLAB VE ASP.NET TABANLI WEB ARAYÜZÜ KULLANILARAK DOĞRUSAL OLMAYAN SİSTEMLERİN ANALİZİ

MATLAB VE ASP.NET TABANLI WEB ARAYÜZÜ KULLANILARAK DOĞRUSAL OLMAYAN SİSTEMLERİN ANALİZİ Gazi Üiv. Müh. Mim. Fak. Der. Joural of the Faculty of Egieerig ad Architecture of Gazi Uiversity Cilt 27, No 4, 795-806, 2012 Vol 27, No 4, 795-806, 2012 MATLAB VE ASP.NET TABANLI WEB ARAYÜZÜ KULLANILARAK

Detaylı

MÜZİK EĞİTİMİ ANABİLİM DALI MEZUNLARININ YETENEK SINAVI PUANLARI İLE MEZUNİYET NOTLARININ KARŞILAŞTIRILMASI

MÜZİK EĞİTİMİ ANABİLİM DALI MEZUNLARININ YETENEK SINAVI PUANLARI İLE MEZUNİYET NOTLARININ KARŞILAŞTIRILMASI MÜZİK EĞİTİMİ ANABİLİM DALI MEZUNLARININ YETENEK SINAVI PUANLARI İLE MEZUNİYET NOTLARININ KARŞILAŞTIRILMASI Yrd. Doç. Dr. Özgür Eroğlu Balıkesir Üiversitesi Necatibey Eğitim Fakültesi Güzel Saatlar Eğitimi

Detaylı

Piyasa Yorumu. Global Piyasalar:

Piyasa Yorumu. Global Piyasalar: 25 Ocak 2013 Cuma Gülük Bülte İMKB verileri İMKB 100 86,437.9 Piyasa Değeri-TÜM ($m) 341,167.9 Halka Açık Piyasa Değeri-TÜM ($m) 98,376.5 Gülük İşlem Hacmi-TÜM ($m) 2,354.65 Yurtdışı piyasalar Borsalar

Detaylı

11.12.2013 CARİ İŞLEMLER DENGESİ

11.12.2013 CARİ İŞLEMLER DENGESİ 11.12.2013 CARİ İŞLEMLER DENGESİ Ekim ayı cari işlemler açığı piyasa beklentisi 2,9 Milyar dolar eksiyken, veri beklentilere paralel 2,89 milyar dolar açık olarak geldi. Ocak-Ekim arasındaki 2013 cari

Detaylı

Tümevarım_toplam_Çarpım_Dizi_Seri. n c = nc i= 1 n ca i. k 1. i= r n. Σ sembolü ile bilinmesi gerekli bazı formüller : 1) k =1+ 2 + 3+...

Tümevarım_toplam_Çarpım_Dizi_Seri. n c = nc i= 1 n ca i. k 1. i= r n. Σ sembolü ile bilinmesi gerekli bazı formüller : 1) k =1+ 2 + 3+... MC formülüü doğruluğuu tümevarım ilkesi ile gösterelim. www.matematikclub.com, 00 Cebir Notları Gökha DEMĐR, gdemir@yahoo.com.tr Tümevarım_toplam_Çarpım_Dizi_Seri Tümevarım Metodu : Matematikte kulladığımız

Detaylı

gerçekleşen harcamanın mal ve hizmet çıktısına eşit olmasının gerekmemesidir

gerçekleşen harcamanın mal ve hizmet çıktısına eşit olmasının gerekmemesidir BÖLÜM 5 Açık Ekonomi Açık Ekonomi Önceki bölümlerde kapalı ekonomi varsayımı yaptık Bu varsayımı terk ediyoruz çünkü ekonomilerin çoğu dışa açıktır. Kapalı ve açık ekonomiler arasındaki fark açık ekonomide

Detaylı

DEÜ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ FEN VE MÜHENDİSLİK DERGİSİ Cilt: 7 Sayı: 3 s. 1-21 Ekim 2005

DEÜ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ FEN VE MÜHENDİSLİK DERGİSİ Cilt: 7 Sayı: 3 s. 1-21 Ekim 2005 DEÜ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ FEN VE MÜHENDİSLİK DERGİSİ Cilt: 7 Sayı: 3 s. -2 Ekim 2005 FRAKTAL GÖRÜNTÜ SIKIŞTIRMADA HASH FONKSİYONLARINA DAYANAN YENİ BİR SINIFLANDIRMA YÖNTEMİ (A NEW CLASSIFICATION METHOD

Detaylı

İDARE MERKEZİ ANKARA, 28 Ocak 2014

İDARE MERKEZİ ANKARA, 28 Ocak 2014 İDARE MERKEZİ ANKARA, 28 Ocak 2014 Cevaplarda şu işaretlerin tekrarını dileriz: B.02.2.TCM.0.00.00.00- Sayın Ali BABACAN BAŞBAKAN YARDIMCISI ANKARA Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (Merkez Bankası) Kanunu

Detaylı

M Ü H E N D İ S L E R İ Ç İ N S AY I S A L YÖ N T E M L E R

M Ü H E N D İ S L E R İ Ç İ N S AY I S A L YÖ N T E M L E R İ H S A N T İ M U Ç İ N D O L A P C İ, Y İ Ğ İ T A K S O Y M Ü H E N D İ S L E R İ Ç İ N S AY I S A L YÖ N T E M L E R P U B L I S H E R O F T H I S B O O K Copyright 13 İHSAN TİMUÇİN DOLAPCİ, YİĞİT AKSOY

Detaylı

İNTERNET SERVİS SAĞLAYICILIĞI HİZMETİ SUNAN İŞLETMECİLERE İLİŞKİN HİZMET KALİTESİ TEBLİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM

İNTERNET SERVİS SAĞLAYICILIĞI HİZMETİ SUNAN İŞLETMECİLERE İLİŞKİN HİZMET KALİTESİ TEBLİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM 17 Şubat 01 CUMA Resmî Gazete Sayı : 807 TEBLİĞ Bilgi Tekolojileri ve İletişim Kurumuda: İNTERNET SERVİS SAĞLAYICILIĞI HİZMETİ SUNAN İŞLETMECİLERE İLİŞKİN HİZMET KALİTESİ TEBLİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam,

Detaylı

GAYRİMENKUL DEĞERLEMESİNDE GELİR İNDİRGEME YAKLAŞIMI VE YAKLAŞIMIN TÜRKİYE KOŞULLARINDA UYGULANABİLİRLİĞİ (KOCAELİ UYGULAMASI)

GAYRİMENKUL DEĞERLEMESİNDE GELİR İNDİRGEME YAKLAŞIMI VE YAKLAŞIMIN TÜRKİYE KOŞULLARINDA UYGULANABİLİRLİĞİ (KOCAELİ UYGULAMASI) Ç.Ü. Sosyal Bilimler Estitüsü Dergisi, Cilt 19, Sayı 1, 2010, Sayfa 382-397 GAYRİMENKUL DEĞERLEMESİNDE GELİR İNDİRGEME YAKLAŞIMI E YAKLAŞIMIN TÜRKİYE KOŞULLARINDA UYGULANABİLİRLİĞİ (KOCAELİ UYGULAMASI)

Detaylı

Türk kamu ihale kanununda fiyat ile birlikte fiyat dışı unsurların da dikkate alındığı ihale için tedarikçinin çoklu teklif hazırlama stratejisi

Türk kamu ihale kanununda fiyat ile birlikte fiyat dışı unsurların da dikkate alındığı ihale için tedarikçinin çoklu teklif hazırlama stratejisi İstabul Üiversitesi İşletme Fakültesi Dergisi Istabul Uiversity Joural of the School of Busiess Cilt/Vol:43, Sayı/No:1, 2014, 55-69 ISSN: 1303-1732 - www.ifdergisi.org 2014 Türk kamu ihale kauuda fiyat

Detaylı

AFYONKARAHİSAR İLİ YENİLENEBİLİR ENERJİ POTANSİYELİ. Ziya DEMİRKOL 1 Mehmet ÇUNKAŞ 2

AFYONKARAHİSAR İLİ YENİLENEBİLİR ENERJİ POTANSİYELİ. Ziya DEMİRKOL 1 Mehmet ÇUNKAŞ 2 S.Ü. Müh. Bilim ve Tek. Derg., c.2, s.1, 2014 Selcuk Uiv. J. Eg. Sci. Tech., v.2,.1, 2014 ISSN: 2147-9364 (Elektroik) AFYONKARAHİSAR İLİ YENİLENEBİLİR ENERJİ POTANSİYELİ Ziya DEMİRKOL 1 Mehmet ÇUNKAŞ 2

Detaylı

Klinik Araştırma. Şenol Emre, Haluk Emir, Sinan Celayir. İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi, Çocuk Cerrahisi Anabilim Dalı, İstanbul

Klinik Araştırma. Şenol Emre, Haluk Emir, Sinan Celayir. İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi, Çocuk Cerrahisi Anabilim Dalı, İstanbul Çocuk Cerrahisi Dergisi (-):-, 0 doi:0./jtaps.0.0 Kliik Araştırma Tıp fakültesi beşici sııf öğrecilerii çocuk cerrahisi stajı içi düşüceleri: Geribildirim aketlerii ve sıav başarı oralarıı değerledirilmesi

Detaylı

ORMAN ENVANTERİ VE MEŞCERE ÖLÇÜMÜ

ORMAN ENVANTERİ VE MEŞCERE ÖLÇÜMÜ ORMAN ENVANTERİ VE MEŞCERE ÖLÇÜMÜ Ormaı e öemli bölümüü, kapitali büyük kısmıı oluştura, ağaç serveti oluşturmaktadır. Ormada ağaç serveti deilice, var ola hacim ve buu faizi durumuda ola hacim artımı

Detaylı

Kırgızistan da İthalatın Belirleyicilerinin Modellenmesi

Kırgızistan da İthalatın Belirleyicilerinin Modellenmesi SESSION C: Uluslararası Ticare I 259 Kırgızisa da İhalaı Belirleyicilerii Modellemesi Assoc. Prof. Dr. Ebru Çağlaya (Kyrgyzsa-Turkey Maas Uiversiy, Kyrgyzsa) Ph.D. Cadidae Zamira Oskobaeva (Kyrgyzsa-Turkey

Detaylı

Öğrenme Etkili Tam Zamanında Çizelgeleme Problemi Ve KOBĐ de Uygulama

Öğrenme Etkili Tam Zamanında Çizelgeleme Problemi Ve KOBĐ de Uygulama It.J.Eg.Research & Developmet,Vol.,No.2,Jue 2009 Öğreme Etkili Tam Zamaıda Çizelgeleme Problemi Ve KOBĐ de Uygulama 29 Mesut emil ĐŞLER a, Bilal TOKLU b, Veli ÇELĐK c, Süleyma ERSÖZ d a-devlet Malzeme

Detaylı

AKTÜERLK SINAVLARI OLASILIK VE STATSTK SINAVI ÖRNEK SORULARI. için. 01 olaslk younluk fonksiyonu aa daki seçeneklerden hangisinde yer.

AKTÜERLK SINAVLARI OLASILIK VE STATSTK SINAVI ÖRNEK SORULARI. için. 01 olaslk younluk fonksiyonu aa daki seçeneklerden hangisinde yer. SORU : AKTÜERLK SINAVLARI OLASILIK VE STATSTK SINAVI ÖRNEK SORULARI X raslat deikeii olas l k youluk foksiyou 8x, x f(x) = 0, ö.d olarak verilmitir. Bua göre 0< y içi Y = raslat deikeii X olaslk youluk

Detaylı